CERTA, -ECO (*). 0942.

Gr: $ , $ " 4 ` J 0 H , -0 J @ H . L: certus; certitudo, -inis.

A: certain, sure; certitude, certainty. F: certain; certitude. G: sicher, bekannt, gewiss; Gevissheit . H: cierto; certeza, certidumbre I: certo; certezza. P: certo; certeza. R: (yvéreniyj); (uvérenost).

1. Etimologie, certa devenas el la latina certus (= certa), enkadre de la hindeýropa radiko ker- kun fundamenta signifo tranîi. Kio estas perfekte eltranîita, tio povas esti detale konata, kaj esti senduba. Do, laý la etimologio, certeco havas iun objektivan apogon, kies nomo estas kriterio, (vd) etimologie samdevena.

Adjektiva radiko. Vortformoj: certa, certe, certaëo, certeco (vd), certigi, certiûi, malcerta, memcerta, necerta.

2. Certa estas la psika stato de subjekto konanta sufiîe bone la evidentecon de la vero, por ne resti duba.

Alidire, certeco estas gnozeologia propraëo de la kono, laý kio tiu îi kono estas en la subjekto konanta kun subjektiva sento de sekureco pri la evidenta vereco.

 

Nuance, evidenteco (vd) diriûas pri la lumo, per kio la objekto montriûas kaj îeestas, dum certeco jam estas rezultinta stato de posedo de la kono.

Do evidenteco kaj certeco ne rekte ekvivalentas, kvankam foje, enkadre de kunteksto, ili estas dirataj la samo.

 

Vero (vd) konsistas en la identeco inter la objekto konata kaj la kono mem. Do, vero estas afero pri la komparo inter la informo kaj la objekto, pri kio estas la informo, dum certeco estas pri la psika stato de la subjekto konanta.

Pro tiu psika stato de la subjekto okaze de la certeco, oni diras per psikaj avertoj, - ke oni estas firme certa, aý ne estas firme certa; - ke oni foje ïanceliûas, sen sekureco je la formado de la certeco; - ke oni povas eæ nur kredi, pro akcepto de ekstera aötoritato, sed ne certi ekde la interno de la kono mem, îar tie ne okazas objektiva evidenteco, kvankam nek io kontraöa.

 

La certeco kiel firma stato de la menso ne garantias tute simple, ke la kono estu strikte vera; tiu firma stato almenaö pruvas, ke la certeco estas stato de la menso.

Por ke tiu stato de certeco fariøu ekvivalenta al certeco pri la efektiva vero, oni ankoraö devas esplori, serîante la kriterion de la certeco (vd 0943), tion kio estas la preciza motivo de la certeco. Æu tiu kriterio estas la evidentecfo? La esploro montros, ke la evidenteco estas tiu kriterio de la certeco.

Se la evidenteco estos tiu kriterio, sekviøas ke, - kiam okazas la firma stato de certeco pro la evidenteco, - la certeco fariûas kritike definitiva.

 

3. Doktrino. Gravas la interrilatoj inter evidenteco, vero kaj certeco. Ili iras îiam kune tiamaniere, ke ne eblas rekoni la certecon sen la aliaj du, kiuj kaýzas ûin. La kaýzado estas per la forma kaýzo kaj forma efiko (vd 2130).

Kiel sciate, forma kaözo kaj forma efiko okazas inter la propraëo kaj la naturo el kio rezultas la propraëo. Pro la intima interrilato inter tiuj tri nocioj, kvankam ili estas distingaj, la ordinara lingvo anstataýigas, kiel jam avertite, la nomon de unu per la de alia. Ekzemple, se mi diras "mi havas la veron pri tio", la alia povas diri la samon per la alia vorto, "mi havas la certecon pri tio". Tiuj ne klaraj esprimoj distingiûas tamen per atento al kunteksto.

 

Vero esprimas pli vaste, îar diriûas pri la rilato inter la kono kaj la objekto prezentita de ûi. Koncerne al la evidenteco, ûi signifas la elstaran percepteblon de la prezentita objekto; la evidenteco alvenas al la kono kaýze de la îeesto de la objekto; la afero do ne estas pri rilato inter du, kiel okazas kun la vero, sed koncernas precipe la objekton, en kies îeesto konsistas la evidenteco de la kono.

Fine, la certeco koncernas la psikan subjekton kiel posedanton de la kono; ûi estas la stato rezultinta de tiu posedo.

Resume, la vereco rilatas samtempe al la objekto kaj al kono kiel informo. La evidenteco estas en la objekto (îar la evidenteco estas la îeesto de la objekto). La certeco estas en la subjekto (îar ûi estas psika stato de la subjekto).

Kompreneble, la æeesto de la objekto ne estas io supraža interrilato; tiu æeesto devas konsiste el ia interna pli intima interrilato per la enteco mem, el kio samtempe konsistas la objekto kaj la kono estanta em la menso. Tiu interrilato okazas enkadre de la kunteksto de forma kaýzo kaj forma efiko, kaj do enkadfre de la esenco mem de la du terminoj, subjekto konanta kaj objekto konata.

 

Skize, gnozeologiaj propraëoj de la kono:

evidenteco - îeesto de la objekto;

vereco - rilato inter informo kaj objekto;

certeco - psika stato de la subjekto.

 

4. Oni deiru ekde la certeco. Jen kiam oni avertas unue pri la subjekto, due pri la vero, trie pri la evidenteco, kaj kvare ankoraö pri la strukturo de îio en formo de juûo.

Resume, la fundamentaj elementoj per kiuj difiniûas la certeco estas entute kvar.

 

a) Subjektiva karaktero de æiu certeco. Îar la certeco estas stato de la subjekto en rilato al la kono, la îefa elemento de la certeco estas kompreneble la subjekto (la psika subjekto).

Sen subjekto (tiu kiu havas aktive la certecon) ne ekzistas la certeca stato rilate la konon. Do, la certeco estas per si mem karakterize subjektiva, kvankam aldone objektiva, îar koncernas al la subjekto la agado de la konoj kiel certaj.

 

Ne ekzistas ja la nur-objektiva filozofio, nek la nur-objektiva scienco, se ne per abstraktado. Kompreneble, la kono estas îiam en nia kapo, îar ne estas substanca estanto ekzistanta aparte.

La filozofio estas æiam en konkreta persono, la filozofo.

La scienco, kvankam famece objektiva, estas ankaý îiam en aparta kapo, tiu de la sciencisto.

Sekve, neniu povas decidi tute objektivece. Eî kiam la filkozofio kaj scienco estas prezentataj en formo de literaturažo aý parolado, iam îeestas la subjektiva aspekto. El îio æi tio sekvas, ke la filozofio devas atenti pri la subjektiveco, ekzamenante la fenomenon de la certeco kiel ne apartigeblan subjektivan etoson de niaj konoj.

 

b) Vero kaj certeco. La dua fundamenta elemento en la difino de la certeco estas la vero. Kiam la kono informas, øi esence aldonas, ke estas vera la informo pri la objekto. Kompreneble, la subjekto bezonas scii, îu la informo estas vera; tiu îi dua celo koncernas la konon mem.

 

c). Evidenteco kaj certeco. La tria fundamenta elemento en la certeco estas la evidenteco; jen kion la gnozeologio devas diskuti kaj provi pruvi. La evidenteco, kiel oni jam eksponis, estas pri la objekto kiel îeestanta. Se la objekto îeestas, la informo evidentiûas kiel vera.

La pruvo de la evidenteco ne estas aposteriora. Ûi devas esti konstato samtempa kun la kono mem pri la objekto, per la sistemo de forma kaözo kaj forma efiko.

Oni ne pruvas la evidentecon kiel novan fakton almetitan al la kono. Kiam la kono okazas, ûi samtempe estas evidenta kono, îar ni neniam konas sen prezentado de objekto. Rezulte, la evidenteco estas la plej grava elemento de la certeco; do, estas evidenteco la kriterio mem de la certeco (vd 0943), sen kio tiu certeco ne eblas.

 

d) Juøa formo de la certeco. Fine, la kvara fundamenta elemento de la certeco estas la juûo, kiu okazas en malrekta atento, kaj per kio la kono mem vidas sin mem. Per la juûo, la subjekto komparas la elementojn, pri kiuj estas la vero, por fine aserti ke la vero evidentas, kaj kies sekvo estas la stato de certeco.

Sen tiu juûo la certeco ne formuliûas. Sen malrekta atento ne estas juûo (vd), do nek formulita certeco. En la nura koncepto ne okazas komparo kaj sekve ne rezultas stato de certeco. Efektiva certeco nur okazas enkadre de la juøo.

 

Tamen la koncepto partoprenas en la certeco per la juûo, îar konceptoj konsistigas la juûon. La operacio de juûo konsistas fundamente el du konceptoj, - unu kiel subjekto, la alia kiel atribuata predikato, per aserto en formo de verbo esti.

Koncerne al dubo, tiel same kiel al certeco, ûi nur okazas enkadre de la juûo.

La vidado per si mem ne enhavas la certecon: se oni certecas aý dubas pri tio, kion oni vidas, tiu certeco aý dubo apartenas al nova operacio - la juûo.

Sammaniere, la koncepto per si mem ne enhavas iun ajn elementon koncernantan rekte la certecon; la certeco aý dubo, kiujn ni povas aserti pri tiu îi koncepto, jam estas nova operacio, pere de kio oni juûas pri la vereco de la menciita koncepto.

 

La certeco okazas en la malrekta atento, kiu nur ekzistas en la juûo. En la rekta atento, kiu okazas en la koncepto kaj en la sentoj, oni ne sukcesas juûi pri la certeco.

Supoze, ke bestoj ne juûas, sekviûas ke ili ankaý ne perceptas la certecon.

Same en la tria mensa operacio- la rezonado - la certeco fariûas pere de la juûoj, kiuj konsistigas la premisojn de la argumento. Îie do la juûo ligiûas kun la certeco.

 

5. Certeco kiel kvalito. Enkadre de la juûo la certeco estas kvalito, ne la ago mem de la konado. Tiu kona ago, kiu havas la kvaliton de la certeco, estas la juûo. Îiu kona ago povas esti "subjektive" certa, sed kiam ûi estas entenata en iu juûo. Ekzemple, la vidado povas esti certa, sed kiam ûi samtempe estas juûata, per alia mensa operacio. Iu koncepto povas sammaniere esti certa, se tiu koncepto enteniûas kiel parto de juûo.

Nun la celo estas difini la kvaliton, kiu la certeco estas. Se ûi estas kvalito de la juûo, oni demandu, îu îiam ûi estas ties kvalito? Jes! Îar, kiam la juûo ne sukcesas efektiviûi pro la dubo, la certeco ankaý ne efektiviûas. Se la juûo estas duba, ûi efektive ne atingas sian definitivan aserton. La certeco estas kunligita kun la aserto, kiu estas la esenco mem de la juûo.

 

La demando atingas sian precizecon, - kiu estas la kvalito de la aserto de iu juûo, por ke okazu la certeco? La menso faras la aserton, kiam la vero fariûas evidenta. La nura aserto, jen em kio esence konsistas la juøo. Tiu nura aserto ankoraý ne estas la certeco, sed tamen la certeco estas kvalito de tiu aserto. Tiu aserto estas scio de la psika subjekto; tiu scianta psika subjekto scias pri la evidentiûo de la vero. Do la psika subjekto estas en la scia stato de konanto kun samtempa certeco pri la vero em evidenteco. La certeco konsistas el la stato de la psika subjekto, kiam ûi estas en la posedo de la aserto pri la vero asertata. La dubo estas paralela stato de la psika subjekto, kiam ûi ne sukcesas havigi la konon pri la vero.

 

6. Specoj de certeco. Laýforme, certeco prezentas du momentojn, - subjektivan certecon kaj objektivan certecon. Konkrete ambaö certecoj interrilatas kiel du momentoj de la sama procezo, kaj kiuj estas rigardataj abstrakte unu post alia.

Principe, certeco estas nur la subjektiva, îar certeco estas la kono kiel ago. La objektiva certeco konsistas el la ekstera rilato de la kono kun la objekto. Pro la objektiva apogo de la certeco (tio estas, pro la ekzisto de io, kies evidenteco kaýzas la certecon), eblas distingi, kiel jam priskribite, du specojn de konceptoj de certeco: la subjektiva certeco, kiel stato de la subjekto havanta la certecon, kaj la objektiva certeco, kiu aldonas al la subjektiva certeco, la motivon de la certeco, la evidentecon de la objekto, aö kriterio (vd).

Sed esence, la certeco estas îefe la stato mem de la subjekto rilate sian konon. Do la certeco estas îiam subjektiva, en la senco ke ûi okazas en la subjekto.

 

a) La subjektiva certeco, kiu konsideras nur la akcepton fare de la subjekto, redivideblas en du: tiun kiu estas nur subjektiva certeco, sen efektiva apogo, kiel ekzemple en eventuala iluzio (vd) kaj en halucina vizio (vd); kaj tiun, kiu estas la subjektiva certeco kun apogo en la efektiva evidenteco de la objekto, sed tamen abstrakte konsiderata nur flanke en la strikte subjektiva flanko.

 

Do, la subjektiva certeco povas esti tute subjektiva, sed ankaý povas havi objektivan apogon.

Ne estas esenca kontraýeco inter la objektiva kaj la subjektiva certeco, îar la subjektiva devas fine resti objektiva samtempe, kun rifuzo de la nur subjektiva, kiel iluzia.

 

Estas nuancoj de la subjektiva certeco, - konvinko, kredo, fido, - inter si rilatigitaj per nuancoj.

Tiuj subjektivaj formoj de certeco konsistas el iu mensa alteniûo al iu aserto, sen iu interna motivo ene de la kono, sed nur pere de la emo de la subjketiva memo.

 

Konvinko (vd) estas la certeco sub la vidpunkto de subjektiva stato

de spirito rezultanta el la pruvoj, kies vereco faras, ke la kono estu akceptata.

Do, konvinko estas certamaniere emfaza certeco.

 

Kredo (vd), estas mensa subjektiva stato de akcepto de io dirita de alia persono, surbaze de la verdiremeco de la informanto. Tiu speco de certeco okazas en nia îiutaga vivo koncerne la interkonatajn personojn.

La sekureco de kredo estas em dependo de du faktoroj, - la fidindeco de tiu, kiu alparolas, kaj la efektiva alparolado.

Kelkaj supozas, ke Dio revelaciis al ili religiajn informojn . Dio, laödifine, estas perfekta; do, ankaý Li estas verdirema, kaj inda je kredo kiam li efektive parolas. Tamen, oni demandu æu la fidinda Dio efektive alparolis?

Îar eblas la iluziaj vizioj (vd), restas la problemo pruvi, ke Dio fakte parolis revelacie al la homoj. Tro facile simplaj homoj kredas je revelacioj, kaj pro tio floras en la tuta mondo kaj îiutempe la plej diversaj religioj, îiuj kun siaj bonaj sed falsaj profetoj (vd), kiuj tamen iluzie kredas sin veraj; ofte ili estas nur inteligentaj epilepsiuloj kun belaj vizioj, kaj pro tio kapablaj esti kredataj de simpluloj. La revelacio (vd) eblas, sed estas necese strikte pruvi ûin kaj havi kapablon por kompreni la pruvojn.

 

Fido (vd) estas subjektiva stato de sekureco je la kapablo, helpo kaj informo ricevita de alia. La koncepto de fido inkludas do pli da subjektivaj elementoj, ol kredo kaj konvinko. Sed ankaý fido ne estas necese nur subjektiva, æar ûi povas esti rezulto el la analizo de la aýtoritato al kiu oni fidas.

 

b) Objektiva certeco estas la subjektiva, aldone konsiderata kiel apogata en la evidenteco de la objekto konata. Kompreneble la objektiva certeco estas la celo de la empiria scienco kaj filozofio. Îu oni atingas ûin?

Tiu fakto, per kio la objekto fariûas objekto de kono, estas io mistera, sed kun karaktero esti propražo de la enteco mem. La objekto faras ion, per kio okazas la kontakto kun la konanto, kaj kio esprimiøas per la verbo esti.

Tiu kontakto inter objekto kaj la konanto fariûas variamaniere, en sensoj kaj per maniero tute speciala en intelekto.

La reago de la intelekto antaö la objekto estas percepti ûin kiel ento, kies karakterizo estas la verbo esti (vd). Jen do la certeco rekte pruvata, tio estas, per fenomenologia pruvo (vd 2160). Tiu certeco okazas kiel unua inter îiuj konstatoj, ekde de la momento kiam oni perceptas ûin, kaj rekonas ûin kiel estanta io, tio estas, iu ento kun karaktero havi rilaton al alia.

 

Tamen, skeptikaj filozofoj parolas pri konstanta dubo (vd).

Ankaö estas konstato, que certeco havas gradojn: estas la unuaj, rekte atingataj, kaj estas la certecoj dependaj de la unuaj.

Sofistoj jam avertis pri la malfacilaëoj koni objektojn kiuj konstante ïanûiûas. Same parolis Heraklito. Pitagoranoj avertis pri eternaj nombroj (inkluzive geometriaj), kiuj servas kiel arketipoj de la ïanûemaj aferoj.

Same Platono, sed pli subtile. La universalaj ideoj estas realaj, kaj servas kiel arketipoj por la ïanûema realo. Do, nur la eternaj aferoj estas objekto de la certa kono, dum la ïanûemaj aferoj estas nur objekto de probablaj konoj (Tim., 29 b-c; Filebo, 59 b).

Aristotelo, post forigi la platonajn realajn ideojn, establis la objektivan certecon sur la konoj ekde la empiria mondo (Met., IV, 1008 a 16; 1011b 13).

 

Subdivideblas la objektiva certeco en internan al objekto kaj eksteran al objekto, tiu îi surbaze de aötoritato. La objektiva certeco estas strikte objektiva, kiam ûi rezultas rekte el la evidenteco de la objekto mem.

La certeco surbaze de la aötoritato estas en dependo de la kapablo de la menciita aötoritato. Se ûi estas Dio, la certeco estas principe absoluta (Tomaso el Akvino, S. Th., I...; II, q. 4, a. 8), kvankam dependa, ke la revelacio estu pruvata. Kompreneble la certeco de la vorto de Dio estas principe sekura, kvankam sensekureco kiam ûi estas anoncata de viziuloj kaj per skribaëoj pri kies aötenteco estas malfacila la ekzameno.

 

La intereso pri la subjektiva certeco kaj pri la objektiva certeco surbaze de la aötoritato, kreskis okaze de la disvolviûo de la kristana teologio, precipe en Mezepoko.

istorie, do okazis ïanûoj en la pritraktado de la certeco fare de la antikvuloj kaj de la skolastikistoj.

Denove, pro la tipa kritikemeco de la hodiaýa homo falis la prestiûo de la certeco surbaze de la revelacio, ne pro falo de la prestiûo de Dio, sed de la predikistoj tro facile parolantaj nome de Dio.

Modernepoke malkreskis la prestiûo de revelaciitaj religioj îe la erudiciuloj, kies kritika penso tre evoluis per influo de la precizeco de la tekniko kaj de la administraciaj sciencoj.

 

7. Laýmaterie, la certecoj dividiûas per la konataj objektoj. Tiuj objektoj havas internajn partojn, kun interrilatoj; per la kunteksto (vd) de tiuj interrilatoj diversiûas la forto kiu kaýzas la certecon. En tiu kadro de la objektoj estas pli ofte cititaj tri fundamentaj specoj de certecoj: metafizika, fizika, morala.

La metafizika certeco estas tiu, kiu stariûas pere de logikaj interrilatoj de koneksaj elementoj, tute ne povantaj esti aliaj.

Okazas la metafizika certeco en asertoj, kiel en la unuaj principoj, nomataj ankaö aksiomoj (kaj la "eternaj veroj", pri kiuj parolis Kartezio). Ekzemple, la principo de nekontraýdiro (vd): tio, kio estas, dum øi estas, ne povas neesti.

Îu ekzistas la metafizika certeco? Kiu ne akceptas la aksiomojn gnozeologie, tiu konceptas ilin almenaý semantike (kiel en la formala logiko).

Sed tiu, kiu akceptas la efektivan certecon pri la enhavon de la metafizika certeco, tiu progresas en plurajn direktojn de esploro, kaj kies rezulto estas la racionalisma filozofio (vd), pli vasta ol la pozitivisma (vd), ne akceptanta tiujn rezultojn.

 

La fizika certeco dependas de konstato pri apartaj estaëoj. En tiu certeco la kunigo de predikato kaj subjekto okazas per aposteriora konstato. Ekzemploj de fizikaj certecoj: la fajro brulas, la korpoj pezas.

Kio valoras la fizika certeco? La simple empiria konstato ne enhavas internan kriterion por decidi pri si mem (vd 0943, 3).

Malfacile oni komprenas la fizikan certecon sen la samtempa metafizika kompreno. Pro tio, nome de la kohereco, aý oni samtempe akceptas la metafizikan, aý oni reduktas la fizikan certecon al simpla probabilismo.

Cetere, la fizika certeco ne povas eliri el la induktado, al universalaj leøoj, æar æiam eblas trovi fakton kontraýan al la øenerala konstato.

 

La morala certeco (vd 5197) estas dependa de libera persono, kiu tamen kutime agas racie sammaniere. Pro tio morale oni certecas, ke normalaj homoj ne mensogas kaj ke la petataj prezoj obeas la leøon de manko kaj nemanko de la varoj. Pro tio oni povas kredi je psikologiaj kaj sociologiaj leûoj.

E. Paöli.

 

 


CERTECO. Evidenco kiel fundamenta kriterio de la... 0943.

 

1. Kiam en la kono brilas la evidenteco (vd), per kio la objekto sufiîe bone montriûas, oni diras ke ûi estas certa por ni. Sekve, la evidenteco estas rigardata kiel kriterio (vd) de la certeco.

 

La samo okazas en artaj esprimoj, precipe en skribitaj tekstoj, kiuj devas esti evidentaj, por ke oni certu pri la esprimo.

Oni do zorgu ke niaj konu atingu la evidentecon, kaj ke la esprimoj ankaö signifu evidentece.

 

Per la evidenteco ankaö montriûas la vero, tio estas la akordo inter la enhavo de la esprimo kaj la objekto esprimata. Seke oni ankaö okupiûas pri la evidenteco kiel kriterio de la vero (vd 9853).

 

Koncerne al kriterio de la certeco, oni avertu, pluraj estas la kriterioj. Kompare, la evidenteco estas la fundamenta kriterio de la certeco; jen pri kio nun estas la temo.

Sed la aliaj kriterioj de la certeco estas sekundaraj, dependaj, kaj do gradvaloraj kriterioj (vd 0944).Tiuj gradvaloraj kriterioj, kvankam ne taögaj por fundamenti absolute la certecon, ankaö avantaûas enkadre de sufiîa kunteksto; ekzemple, tio, kio koheras kun la realo, aý tio kio normale funkcias, aý tio kio estas utila, aý tio kio plaîas sen malbonaj efikoj, - jen pragmatismaj kriterioj pri la vero kaj certeco.

 

2. La nocio de kriterio estas îi-momente antaösupozo, pri kio estas necese, ke ni estu atentaj.

Unue oni sciu, kio estas kriterio, por poste demandi, îu la evidenteco prezentas la postulojn necesajn por esti tia kriterio, precipe por esti fundamenta kriterio kaj pro kio la aliaj estas dependaj.

Bona kriterio devas havi rilaton al la afero pri kio ûi estas postulata, kaj tiu rilato devas esti interna.

 

a) Ne estas la kriterio esence la afero mem, sed estas en necesa rilato kun ûi. Sekve, la konstato de unu, sendas al la alia.

Kelkaj rilatoj estas nur faktecaj, kaj do nur akcidencaj. Aliaj estas en necesa interrilato, kiel okazas inter objekto kaj ties propraëoj.

 

Eble ne estas bezone, ke la interrilato inter la kono kaj la kriterio estu îiam rilato de strikte absoluta neceso, tiom streîa ol tiu de la nocio mem de propraëo; neceso povas okazi relative, kaj okazi post la fakto, ekzamenenda per analizo.

Je la komenco de nia homa situacio, estas vere grava la fakteco; la rilato inter subjekto kaj predikato perceptita kiel fakto estas nur per sintezo. La novaj rilatoj rezulte per analizo povas esti necesaj, sed tamen lasta-instance dependaj de la fundamenta fakto.

Gravas la fundamenta fakto per kiu oni atingas la enton; per analizo de la ento devenas la necesajn principojn, ekzemple de nekontraödiro, de kaözeco, de trio ekskludata, ktp.

Do, la rilato de la kriterio kaj la afero pri kio decidas estas iamaniere necesa, kvankam foje ligita al la problemoj de la fakteco. Paradokse, la fakto, ankaö kiam en si mem estas nenecesa, post la fakto fariûas fakto kiu jam ne povas esti forigita kiel ne okazinta.

 

b) Koncerne al speco de rilato al la kono, kriterio povas esti interna aö ekstera. La interna kriterio okazas rekte en la sama kono, pri kiu ûi helpas decidi. Ekzemple, la evidenteco de kono estas kvalito de la kono en si mem, kiel kono. Tiu kvalito estas interna al kono mem, pro tio ke ne estas konata pere de alia, sed aperas samtempe kun la kono al kiu do ûi apartenas.

Kontraste, ekstera kriterio dependas de alia, al kio ûi estas komparata. Ekzemple, pragmatisma kriterio dependas, ke mi konu kiel bona tio, kun kio la antaöa kono estas komparata. La plej ûenerala ekstera kriterio estas la principo de nekontraödiro.

 

3. Por pruvi al la evidenteco kiel kriterio de la certeco, oni komencu per forigo de la ekstera kriterio, surbaze de la rekta atento; poste, kiam la kriterio de la certeco restas metata kiel interna kriterio, surbaze de la malrekta atento, estas elektata inter la internaj kriterioj, kiel la plej fundamenta, la evidenteco, laö la unua regulo metata de Kartezio, en sia Diskurso pri la metodo (P. II 18, 11).

Îar ûi estas ene de la kono mem, la interna kriterio kapabligas la konon scii pri si mem. Sekve la kono ne bezonas alian konon por ekzameni sin pere de tiu alia kono. Tiu kondiîo de propra kapablo konstatiûas en la konscio: la kono scias ion (per la rekta atento), kaj samtempe la kono scias (per la malrekta atento), ke ûi scias. Tiu fenomeno okazas, îar la penso havas en sia struturo du samtempajn atentojn, la rektan kaj la malrektan.

 

Oni avertu ankaö, ke, en la kazo de kono ekzamenanta sin mem, la interna kriterio ne okazas en la rekta atento; sekve, ne en la koncepto, nek en la senso.

Restas, pro tio, ne taöga la kriterio de simpla empiria konstato, laö la empiriistoj (Pri Dubo kaj certeco, n. 42); nek la perfekta funkciado de la konoj, laö la stoikistoj (n. 36, 152); nek la utileco aö sukceso, laö la pragmatistoj (n. 42,180 ks).

Kiam la afero estas pri la rekta mensa atento, la kono ne atentas pri si mem; do, ûi ne povas koni sian certecon, sian veron, sian perfektecon, sian propran evidentecon.Tiu kono pri si mem fariûus nur per alia kono ankaö en rekta atento, kaj tiu per alia en la sama atenteco, kaj tiel en la infiniton.

La sama afero rigardeblas per pluraj flankoj, kaj per îiu montriûas interesaj detaloj, samtempe ke konfuzoj. Necesas ke ni iru al la konscio konanta al si mem per la malrekta atento, samtempe dum funkcias la rekta atento.

 

Kiel kriterio de la certeco, la evidenteco estas rigardata kiel îeesto de la objekto. Se oni analizas la îeeston de la objekto, la demando estas - evidenteco pri kiu objekto? En la determino pri kiu objekto, la demando daöras, - æu estas pri la evidenteco de la ekstera objekto (evidenteco pri la objekto de la rekta atento), - îu evidenteco pri la interna objekto ene de la kono (evidenteco pri la donitaëoj perceptataj de la malrekta atento, aö konscio).

Alidire, îu la afero estas pri la enhavo de la koncepto, îu pri la aserto de la juûo.

 

Kompreneble, la tuta ûenerala signifo de evidenteco dependas gnozeologie de la malrekta atento, aö memkonsciaj donitaëoj; do de la interna objekto, atingata de la malrekta atento. Oni devas koni pere de la konscio tion, kio estas prezentata de la rekta atento; la evidenteco de la konceptoj (de rekta atenteco) nur estas atingebla pere de la malrekta atento.

Tamen, dum okazas la evidenteco de la interna objekto, samtempe okazas tiu de ekstera objekto. Kvankam la rekta atento per si mem ne estas sufiîa, ûi restas sufiîa kiam konsiderata samtempe kun la malrekta atento, aö konscio. Do, la ekstera kriterio, kvankam per si mem ne sufiîa, povas resti sufiîa kiam samtempe kunestas la interna kriterio.

 

4. La evidenteco estas interna fundamenta kriterio de la certeco, kaj sufiîa kriterio. Pri la interna karaktero de la evidenteco rilate la konon ne estas malfacilaëo; la afero ne estas tiel senduba rilate la sufiîecon de tiu kriterio.

 

a) Kiam oni havas konojn, pri kies vereco oni supozas havi certecon, tio, kio konvinkas nin tiel, estas la interna videnteco de la kono (tio estas la îeesto de la objekto), precipe kiam tiu evidenteco estas klara kaj distinga. Kiam ne okazas evidenteco, oni ne havas certecon. Tiu fakto ebligas akcepti la evidentecon kiel bazan kriterion de la certeco pri vera kono. Jen donitaëo tute fakteca.

 

Tiu îi kriterio supozas, ke ni efektive havu iun konon certan, kies certeco apogas sin sur la fakto de la evidenteco. Kiel ni scias tion? Jen pro kio la kriterio bezonas esti interna, por ke samtempe, kiam la kono manifestiûas certa, ankaö ni povu scii faktece pri tiu certeco.

Se la kriterio estus ekstera, pere de alia kono, ni juûus per kriterio ne pruvita. Se la kono estus certa, kaj samtempe tiu certeco okazus dum ni havus evidentecon, la rezulto estus, ke la certeco estus decidata de ni, kiam ni disponus tiun evidentecon.

 

La samtempeco okazas, îar la evidenteco ne estas alia kono, sed propraëo de la kono mem.

Tiu samtempeca evidenteco konsistas en la perfekteco mem de la kono, per la îeesto de la objekto tiamaniere, ke, dum ni konas, îiam okazas tiu evidenteco, kaj la kono malaperas en la sama grado, îiam okazas tiu evidenteco, kaj la kono malaperas en la sama grado, kiel la evidenteco (aö la objekto) malaperas. Se la evidenteco atingas klarecon kaj distingecon, la kono ankaö estas tiel perfekta.

 

b) La evidenteco estas sufiîa kriterio de certeco pri la vera kono. Tio signifas, ke, kiam ni perceptas la evidentan îeeston de la enhavo de nia kono, ni konsentas esti sufiæe certigitaj. Kie estas tiu interna evidenteco, okazas certeco, kaj kie ûi ne estas, mankas la certeco.

Ankaö kiam ni analizas la fakton de la evidenteco, ni komprenas, ke ûi estas propraëo, tio estas, ke ûi estas esence rilatigita al la certa kono kaj reciprokas kun la certeco. Tamen, oni daýrigu la esploron pri la sufiæeco de sufiæa kriterio de certeco.

 

5. La gnozeologiaj malfacilaëoj pri la sufiîeco de kriterio de la certeco estas almenaö du. La unua estas decidi pri la prezentita karaktero, kiu ne povas esti akcidenca kvalito; la karaktero de la kriterio devas esti propra, do necesa. La dua malfacilaëo: îu eblas legitime uzi kriterion en la komenco mem de la gnozeologia ekzameno pri la certeco? Jen kiam restas nur la fundamenta fakteco de tiu unua evidenteco, ekde kiu fariøas la postaj analizoj.

 

a) Ne estas facile decidi, îu kvalito estas akcidenca aparteno de la kono, îu propra kaj do necesa.

Kio estas akcidenca? Estas akcidenca tio, kio foje povas ne esti; tamen kelkaj akcidencoj estas tiel oftaj, ke oni povas pensi ke ili ne estas efektive akcidencaj, sed necesaj propraëoj.

Kvankam perceptata en îiu nia kono, ni ne scias, îu tiu kvalito ordinare îeestanta estas efektive îiam îeestanta kaj sekve propraëo.

 

b) La dua malfacilaëo pri la sufiîeco de kriterio de certeco estas en tio, ke, unuflanke la kriterio devas havi la karakteron de necese rilatigita (kaj do esti propraëo), kaj ke, aliflanke, ekde la komenco oni ne povas rekte uzi kiel validan la necesan rilaton de la propraëo al la koncerna subjekto.

Je la komenco oni konas nur kiel fakton la rilaton inter la kriterio de la evidenteco al la certeco. La necesan interrilaton inter la kono kaj la evidenteco oni malkovras nur per analizo de la fakto, do, per kono dependa de antaöa kono. La kriterio komenciûas fakteca, kaj nur poste ûi estiûas konata kiel propraëo kun reciprokeco necesa.

 

Tiu dua malfacilaëo estas tiu, pri kiu ordinare insistas la skeptikistoj, avertante, ke neniu kriterio kapablas esti metata en la absoluta komenco de îiu kono. Tiu neebleco, laö la skeptikistoj, estus la bezono de îiu kriterio esti rajtigita per aparta kono; tamen, tiu aparta kono ankoraö ne estas ekzamenata. Estus do necesaj îiam du konoj, - la ekzamenenda kono kaj la kono pri la kriterio. Sekve de tiu difekto, tiuj raciaj dogmismoj, kiuj uzas la kriterion kiel instrumenton de pruvo de kono-certeco, ne pravas.

 

Efektive, se la kriterio sinteniûas nur pere de alia kono, ûi estas ekstera kriterio, tute ne ebla en la komenco de la gnozeologia ekzameno. Oni jam avertis, ke tiu neebleco okazas rilate la kriteriojn en rekta atento. Ekzemple, se kiu dirus, ke la kriterio estus la normala naskiûo de la kono (psikologismo, defendata jam ekde la stoika skolo), tiu bezonas pruvi aparte, ke la normala naskiûo de la kono estas kriterio.

Se iu alia dirus, ke la kriterio estus la empiria konstato (empiriismo), aö la sukcesa utileco (pragmatismo), tiu bezonas ankaö pruvi aparte, ke la empiria konstato aö la utileco de la kono estas sufiîaj kriteriorj.

Fine, se la kriterio de evidenteco estus nur konata per analizo, kiu malkovras ûian karakteron de neesa propraëo de la kono kun reciprokeco de predikatiûo, ankaö de evidenteco estus neebla kriterio je la komenco de îio.

Tamen, tio ne estas la sola vero. La evidenteco estas fakteca konstato kiel donitaëo de tiu îi kaj de tiu alia donita kono.

 

6. Interna kriterio, jen la solvo por havigo de sufiæa kriterio de la certeco. Oni havos bonan kriterion, se la kono mem povos enhavi la kriterion de certeco. Tio signifas, ke la îeesto de la objekto (difino de la evidenteco) apartenu al kono esence tiamaniere, ke ne ekzistu kono sen tiu interna strukturo, tio estas, îiam esence evidenta.

Jen afero tre malfacila, îar la konscio pri sia konscio (malrekta atento) ne estas la samo kiel konscio pri la alia. Interna kriterio fariøas per la mensa mematento, pri la concepto kaj pri la sento; tiam okazas samtempa juøo, kiu samtempe enhavas en sian strukturon tiun koncepton kaj senton. Ne okazas juøo kiel aparta operacio rilate la bildojn de koncepto kaj sento, sed øi enhavas samtempe koncepton kaj senton.

 

Oni insistu. Rilate la konscion pri si mem, ne estas tiel granda tiu problemo. Sed la konscio pri la alia mensa atento havas la aspekton de kono pri alia kono. Îu îi tie ankaö la konscio estas ekstera rilate la konon de rekta atento (tio estas, rilate la koncepton)?

Jen malfacilaëo nur ïajna, îar la konceptoj (rekta atento) estas parto de la konscia ;juûo. Kiel parto, ili ne estas eksteraj. La strukturo de la konscio ne estas îenaro de sinsekvaj konoj, sed juûa strukturo, en kiu la konceptoj estas partaj elementoj, kiel predikato asertata de subjekto. Ekzemple, en la propozicio "mi vidas libron", tiu libro estas samtempe koncepto (kono en rekta atento) kaj predikato de tiu juûo (kono en malrekta atento).

 

7. Kiuj estas la konoj, koncerne al kiuj oni povas unuarange averti, ke ili estas donitaëoj evidentaj? Îio komenciûas, kiam oni konstatas du atentojn ekde la unua kono. Unu atento iras rekte al objekto; dua atento revenas sur la konon mem. Per tiuj du samtempaj atentoj, oni kreas per la rekta atento la koncepton, kaj kun la malrekta atento oni kreas la juûon, sen ke unu operacio venu kronologie post la alia. Nur okazas sinsekvo, per abstraktado.

Simple ne okazas unue izolita koncepto; nur ekzistas koncepto en la kadro de la juûo. Kompare, en triangulo ne ekzistas la lateroj antaö la anguloj; aö, la dekstra ne ekzistas antaö la maldekstra; ne ekzistas la polusoj antaö la ekvatoro. Eblas paroli nur pri la logika sinsekvo enkadre de la tutaëo, sed ne en la reala apartigo, por ke kronologie unu venu post la alia, kaj unu povu ekzisti sen la alia.

 

Dum la juûo okazas, la sama objekto, - la ento, - aperas per du flankoj, - kiel koncepto ento kaj kiel verbo en la aserto. Tio montriûas okaze de la du atentoj.

En la malrekta atento, dum oni juûas, ni vidas, ke ekzistas subjekto kaj objekto interrilataj; jen informo de la juûo, en la formo de aserto. La konstato de la objekto malkaïas, ke la kono estas atenteco pri io. La konstato de la subjekto malkaïas, ke la kono apartenas al iu psika subjekto - la mio. En la rekta atento aperas la koncepto de la ento; jen konstato de la intencionalisma naturo de la kono. La koncepto de ento estas perceptata samtempe de la malrekta atento, kiu dependas de ûi; îio, kion la juûo asertas kiel subjekton kaj objekton, okazas en la sama linio de ento, per esprimo de la verbo esti.

 

La îefaj konoj de la listo de donitaëoj tute evidentaj estas, do, - subjekto (precipe la mio), la objekto (precipe la atenteco), la ento (de la penso) kaj la sentoj (de la sensoj). Se oni dividas analitike tiujn konojn, sen iu ajn aldono, tiuj analitikaj informoj havas la saman valoron. Ekzemple, oni povas diri, ke la mio estas, ke la la mio ekzistas, îar la ento (baza kono) entenas, ke ûi estas kaj ke ûi ekzistas.

Pli sinteze, kiel jam eldiris Aögusteno kaj Karezio: mi pensas, do mi ekzistas. Oni klarigu, ke unu ne estas dedukto de la alia, sed samtempe mi konstatas, ke mi pensas, ke mi ekzistas, ke mi estas mi.

La starto en la gnozeologia vojo okazas pere de diverspecaj konoj. Por ke unu el la konoj estu en la unua linio de la starpunkto, sufiîas, ke ûi povu esti vidata senpere en la unua rekta atento kiel koncepto aö sento, kaj esti juûata dum la malrekta atento kiel subjekto aö kiel objekto.

 

Îu la realo apartenas al tiu listo de unuarangaj donitaëoj kaptitaj de nia konscio?

La realo diriûas pri la objekto kiel sendependa de la kono, do kiel ekstera rilate la konon (îu la objekto nur parto de penso, îu estas reala?) kaj pri la subjekto estas sendependa de la kono, do kiel io pika ekstera rilate la konon (îu la subjekto estas nur parto de la kono, îu estas reala?).

Oni jam akcentis, ke la donitaëoj "objekto" kaj "subjekto" estas pli ûeneralaj, ol ilia aspekto de realeco aö ideeco (vd) Pro tio oni ne decidas îi- momente la aferon pri realeco kaj ideeco ekde la komenco.

Por decidi pri dubo kaj certeco sufiîas la unuarangaj donitaëoj: mi certas pri la mio kaj pri la objekto, sendepende de la decido, îu mi estas reale ekstera al kono, îu la objekto ankaö estas reale ekstera.

 

Tamen kiu diskutas pri la realo, tiu povas demandi, îu la realo jam estas donitaëo ekde la unua momento perceptita de la konscio, kvankam ne unuaranga donitaëo

Ekzemple, por la senperaj realismoj (kiel tiuj de Aristotelo kaj de Tomaso el Akvino, Jacques Maritain, Ètienne Gilson kaj aliaj modernaj skolastikistoj, kelkaj ekzistencialistoj, empiriistoj). La realo estas rekte perceptata sen iu ajn pera fenomeno antaö la objekto kaj antaö la subjekto.

Por Kartezio, tiu realo estas rekte perceptata rilate la subjekton ("mi pensas, mi ekzistas", sed ne riltate la objekton. La objekto de nia kono estas fenomeno; do, por Kartezio, nur per rezonado oni konkludas, ke tiu fenomeno havas kaözon en la reala objekto. Jen pera realismo.

 

Oftas la pera realismo, sed la pruvoj estas malfortaj, kaj sekve, la konkludo porvas resti en fenomenismo, kiel en Hume, aý en ideismo, kiel en Kant, Fichte, Hegel, Schelling.

8. Kartezio serîis la kriterion de la certeco firmigante sin sur la mio, laö la sekvanta teksto:

"Dum mi volis tiel pensi, ke îio estas falsa, estis necese, ke mi, kiu tion pensis, estu io. Kaj perceptante, ke îi tiu vero: mi pensas, do mi ekzistas, estas tiom firma kaj tiom certa, ke îiuj plej strangaj supozoj de skeptikistoj ne estas kapablaj ïanceli ûin, mi juûis, ke mi povus akcepti ûin, sen skrupulo, kiel la unuan principon de la filozofio, kiun mi serîadis" (Diskurso de la metodo, P. IV 32, 15-23).

 

Tamen Kartezio akceptis aliajn konojn ankaö kiel tute certaj ekde la komenco. La mio estas nur la plej bona ekzemplo por Kartezio.

Se ni restus en iu definitiva certeco, nur kial ûi estus ne ïanceligebla, sen iu alia racia kompreno, ni defendus la racian dogmismon (vd 1340). Tamen Kartezio antaöeniras, kaj atingas kritikan komprenon de nia ïanceligegla certeco pri la vereco de niaj konoj, dirante ke ûi rezultas el la evidenteco klara kaj distinga.

"Post tio, mi konsideris ûenerale, kio estas necesa al iu propozicio, por ke ûi estu vera kaj certa; îar, pro tio ke mi trovis unu, kiun mi scias esti tia, mi pensis, ke mi devas ankaö sciiûi, en kio konsistas tiu certeco. Kaj, perceptante, ke estas nenio ol îi tio: mi pensas, do mi ekzistas, kio garantias, ke mi diras la veron, escepte, ke mi vidas tre klare, ke, por pensi, necesas ekzisti, mi juûis, ke mi povas preni kiel ûeneralan regulon tion, ke la aferoj, kiujn mi konceptas tre klare kaj tre distinge, estas îiuj veraj" (Diskurso de la metodo, P.IV 33, 12-23).

 

La kvar reguloj pri la metodo starigitaj de Kartezio baziûas sur la evidenteco, kiu estas metata en la unua.

Tiuj reguloj emfazas, ke ni devas atenti pri la evidenteco kaj antaöeniri, ordigante îion laö tiu principo. La dividoj de îiuj malfacilaëoj celas faciligi la evidentecon, kiu devas esti perfekta, do klara kaj distinga. En tiu îi kunteksto li diras:

"Anstataö tiu granda nombro da reguloj, el kiu konsistas logiko, mi kredas, ke sufiîas por mi la kvar jenaj, kondiîe, ke mi prenu firman kaj konstantan decidon, ne unu foje forlasi ilian plenumon.

La unua estas, neniam akcepti ion kiel veran, kion mi ne konus evidente tia: tio estas, eviti zorgeme senpripensan rapidecon kaj antaöjuûon; kaj ne almeti ion pli en miaj juûoj, sed nur tion, kio sin prezentas tiom klara kaj tiom distinga al mia spirito, ke mi ne havus neniam okazon meti ilin en dubo" (Diskurso de la metodo, P. II 18, 11-19).

 

9. Kiel îiu kvalito, la evidenteco havas gradojn (vd 0945), kaj sekve kiel kriterio de la certeco, tiu certeco iamaniere ankaö gradiûas, kvankam îiumomente sufiîa. Tiuj gradoj iras ekde evidenteco de simpla informo, ûis la kritika evidenteco.

La simpla informo, ne kompleta, îu per la vidado, îu per la aödado, îu per intelekta operacio, povas eventuale esti vera kaj certa. Sed tiu certeco ne estas sekura, nek sufiîe informas.

Kiam oni faras komparon, antaö ol fari definitivan juûon, oni konsideras la kontraöajn eblecojn de solvo. Jen kiel oni atingas la kritikan penson. Ekzemple, en gnozeologio oni ekzamenas la dubon kaj la certecon, kiuj estas kontraöaj opinioj, por ke oni atingu kritikan konkludon pri la afero.

La dubo supozas kelkan certecon, îar ûi okazas, kiam oni komparas konceptojn. Sekve, la dubo havas rilaton al la grado de perfekteco de la evidenteco, kiu estas interna kaj sufiæa kriterio de la certeco.

E. Pauli.

 


CERTECO. Gradvaloraj kriterioj de la certeco... 0944.

 

1. Gradvaloraj kriteriorioj de la certeco, malgraý ne sufiæaj, povas tamen esti utilaj (vd 0943,1. Ili povas esti almenaý negativaj kriteriorioj. Ekzemple, se viziulo parolas, la mesaøo per si mem jam estas dubema.

Gradvaloraj kriterioj enhavas kelkajn rilatojn al la kono, kaj pro tio la utileco povas montriøi en aparta kampo, surbaze de la universala interligo de îiuj aferoj.

Didaktike, foje oni akcentas unu flankon, tiu de la gradvaloreco, avertante îiam pri la ne sufiîa taögeco. Foje la averto iras al la alia flanko, por meti la akcenton pri la avantaûoj de tiaj gradvaloraj kriterioj.

Efektive, se oni uzas tiajn gradvalorajn kriteriojn kombine kun la fundamenta kriterio - la evidenteco -, fariûas la sistemo, kun la sekva kohero de îiuj elementoj.

Sed, kiu nur restas en la kampo de la gradvaloraj kriterioj, tiu agas kiel relativisto.

 

Gradvaloraj kriterioj de la certeco ne estas fundamentaj, îar ili ne rilatas necese (esence) al la certeco kiel okazas kun la evidenteco, kaj ne estas internaj al procezo mem de la kono, kiel okazas denove kun la evidenteco; pro tio la gradvaloraj kriterioj de la certeco restas netaögaj por solvi definitive la demandon pri la certecon de la kono.

 

2. Per si mem sufiîa kriterio ne povas resti en dependo de alia. Unu post alia, oni montras kiel la gradvaloraj kriterioj de la certeco dependas lastainstance de la evidenteco.

Kelkaj estas en rekta dependeco, kaj pro tio ili estas speco de daörigo de la fundamenta kaj estas interna kriterioj tiel kiel la fundamenta; jen la karaktero de la kriterio de kohereco, aö de ne kontraödiro

Aliaj gradvaloraj kriterioj estas en malrekta dependo de evidenteco, îar la rilato inter la kriterio kaj la kono ne estas interna. Ekzemple, la normala funkciado de la fakulto de kono estas en malrekta dependeco de la kono mem kaj de ties evidenteco. Oni devas konstati la bonan funkciecon kaj poste argumenti, ke en tia kondiîo okazas la vero kaj la certeco.

Por kompletigi la klarigon pri la netaögaj kriterioj, kiam uzataj izole, oni avertu pri la îefaj, une pri tiuj rilataj al la intelekto, poste pri tiuj nomataj alogikaj.

 

3. La stoika kriterio de la certeco avertas kiel certa la kono estiûanta normale en la menso.

Tiu sukcesa stato estis la komprenebleco de la kono (fantasía kataleptiké). Por la stoikistoj la kono povas esti rekte direktata impreso; tiu premsigno de la reala objekto sur la fakulto estas fantasía (= fantazio, imago, kono), kreita interne

Îiu kono estas vera kaj certa, se ûi tute bone sin prezentas, se ûi estas normala, se ûi tute altrudas sin al niDo, en kelkaj cirkonstancoj la kono havas sufiîan kvaliton, por ke ûi estu akceptata kiel vera informo. Tiu normala kaj altruda aspekto de la kono estas do la kriterio de la vero kaj certeco laö la stoikistoj. Jen negativa kriterio, æar estas kondiæo, sed tamen ne sufiæa.

Ïajnas ke la stoikistoj konsideras la konon en rekta atento, kaj sekve la kriterio estas ekstera, ne interna kiel nur eblas per la malrekta atento. Efektive, nur per la dua atento samtempe oni konas la konon. Kompreneble, la funkciebleco kaj altruda karaktero de la konoj en ekstera atento, ne estas kritika per si mem.

 

4. La altrudo de konoj per si mem evidentaj (vd 0945) estas propono de kelkaj modernuloj kiel kriterio de vero kaj certeco. Jen kriterio simila al la stoikisma, sed pli rigida ol la stoikisma

La altruditaj veroj funkcias per si mem, kiel naturo de intelekto normale funkcianta. Akceptataj kiel necesaj, eksplicite evidentaj kaj sen bezono de pruvo, tiuj restas do kriterio de vero kaj certo por îiuj aliaj konoj, kondiîe ke ili koheru kun la fundamentaj; do, ne sufiîas la kriterio de evidenteco en si mem; necesas la aldona akordo al kelkaj fundamentaj konoj konsiderataj per si mem evidentaj.

 

La hispana pastro J. Balmes (1810-1848) prezentis doktrinon pri fundamentaj konoj: la propra ekzisto - la mio; la nekontraödira principo - dum io estas, ne povas samtempe neesti; komuna saûo - per kio homo agas prudente antaö iu ajn rezonado (Balmes, Fundamenta filozofio, I, î. 15, n.147) (vd 0945.3).

La doktrino de la tri certecoj fundamentaj de la gnozeologio de la italaj jezuitoj S. Tongiorgi (1820-1865) kaj D. Palmieri (1829-2909) estas simila al tiu de Balmes, kaj ricevis la ûeneralan akcepton en la neoskolastikaj rondoj de sia tempo. Ili anstataöis la trian certecon de Balmes - la komunan saûon - per la memkonado de la menso pri sia propra kapablo koni la realon (vd 0945.4).

 

5. La empiria konstato, îu en la kunteksto de empiriismo, îu en iu ajn alia, ne estas fundamenta kriterio de certeco, kiam oni strikte rigardas ûin nur kiel rekta atento. Jen la fizika certeco, kontraste al la metafizika certeco (vd 0942,7).

Ne enhavas la fizikan certecon la karakteron de interna kriterio, sen kio la certeco de kono ne fariøas per si mem sufiæe klara.

 

Efektive, la vido kaj aödo nur rekte vidas kaj rekte aödas. Neniu senso scias, ke ûi sentas. Bestoj vidas la verdon de la kreskaëo, sed ili ne scias, ke ili mem vidas.

La empiria kono per si mem nur estus valida kriterio de certeco, se ûi samtempe malrekte povus juûi pri sia empiria percepto. Tiam la empirio estus interna kriterio, kaj sufiîe kapabla per si mem solvi la problemon pri la certeco.

En la menso la unua operacio, - la koncepto, - estas ankaö nur en rekta atento; sed fariûas aldone la malrekta atento, pere de la dua operacio, la juûo, kiam la sama koncepto estas rigardata malrekte.

Juûo estas tiu malrekta atento, kiu rigardas la koncepton kaj asertas pri ûi alia koncepto, kaj fariûas la juûo, asertanta unu koncepton, kiel predikaton, pri la alia koncepto, kiel subjekto, al kiu fariûas la atribuata predikato.

Ne ekzistas izolaj konceptoj; en la menso îiam la konceptoj estas ligitaj per la aserto, kiu fariûas per la verbo esti. Tiu verbo esti enhavas la karakteron de ento; pro tio îiam direblas, ke la konceptoj estas aö ne estas ligitaj.

 

Oni distingu inter empiria senso kaj empiria koncepto. Per la vido oni havas empirian percepton de la koloro; per la empiria koncepto oni atingas la koloron kiel ento. Sed tiu empiria koncepto estas en rekta atento. Tamen, samtempe la enteco de koncepto estas asertata per la verba formo de la juûo; jen empiria juûo en rekta atento.

Al tiu rekta atento de la juûo aldoniûas la malrekta atento, kaj jen kiam okazas la atingo de la certeco, tiam perceptata.

 

Sekve, la empiriistoj ne povas juûi pri la certeco de la empiriaj konstatoj, se ne per alia kono, kio ne estas empiria, kaj kio enhavas la nocion de ento, kaj en diversaj operacioj, jen kiel koncepto de ento, jen kiel verba aserto en rekta atento, jen kiel verbo en malrekta atento. Almenaö tiu-rilate falas la empiriismo, îar ûi devas akcepti gnozeologiajn ne-empiriisman prikonsideron.

Paradokse, por esti konscia empiriisto, necesas esti samtempe ne-empiriisto; necesas akcepti la racionalisman tezon, la inverson de empiriismo.

 

Aliflanke, la empiria konstato estas gradvalora kriterio de la certeco. Per la empiria konstato komenciûas la konprocezo, kvankam la valoro estu decidata definitive per la mensa operacio de juûo.

Pluraj empiriaj aferoj, post kiam ili jam estas konataj, povas esti ordigitaj en pli vastaj sistemoj; jen kiam, per novaj empiriaj spertoj, kompletiûas la empirio. En teknikaj aferoj kaj planado konstante estas farataj la testoj, por konstati, îu la sinsekvo de la sistemoj de fatoj kaj agoj funkcias.

 

Cetere, estas pli facile atingi firmajn rezultojn en la empiriisma kampo, ol en la racionalisma. En la empiriisma la konstato estas pli emfaza, dum en la racionalisma la atento povas ne esti sufiîe vigla, kun la sekva malakordo inter la homoj. Sed principe homo tute atentaj devas atingi la saman rezulton same en racionalisman kampon.

 

Ankaý en la empiria konstato okazas limoj, precipe se estas uzata la racionalisma kontrolo. Forlasita al si mem, la empiria sperto restas en la dependo de la eventuala vigleco de la sensoj, tiel kiel la stoikistoj jam postulis de la menso.

Principe, bonaj sensoj bone agas. Kiam la sensoj estas sufiîe bonaj? Jen kiam la menso devas kontroli la empirian sperton. Sen tiu kontrolo, îiu viziulo faros sian sciencon kaj inventas sian religion, jam ekde la empiria kampo!

 

6. Pragmatismo (vd) estas gnozeologia doktrino proponanta kiel kriterion de vero la bonan rezulton de la konoj uzataj. Jen propono simila al tiu de la stoikistoj, sed avertanta precipe pri la utilo de la kono.

Principe, kono kaj scienco estas por gvidi la agon de la konanto, kaj por krei la progreson. Sed estas necese unue koni tion, kio estas progreso, kaj pro kio kono inkluzivas tiajn celojn. Æar tio ne eblas sen alia kriterio, restas ke la pragmatisma kriterio nur gradvaloras, kiam kondiîita al pli fundamenta kriterio.

Kiel sistemo ordigita, pragmatismo aperis en Usono, enkadre de la empiriismaj doktrinoj de Charles Peirce (1839-1914), William James (1842-1919), John Dewey (1859-1952). En Eöropo, en Brito pere de la germano Fr. C. Scott Schiller (1864-1937), kiu fine translokiûis al Usono.

Estas siamaniere pragmatismaj la germana Hans Vahinger, la italo Antonio Aliotta, la hispano Ortega Y Gasset, iomete la franca judo Henry Bergson, îiuj ne optimismaj pri la raciisma filozofio, kaj do serîantaj aliajn kriteriojn. Bergson, kiel pluraj francaj eklektikismaj spiritualistoj, serîis alogikajn kriteriojn, enkadre de la intuicio.

E. Pauli.

 


CERTECOJ. Fundamentaj .... 0945.

 

1. En gnozeologio kelkaj proponas fundamentajn certecojn kiel per si mem evidentaj (0944.4). Kiam ili parolas pri la evidenteco, foje ili preskaý atingas la koncepton de interna kriterio de la certeco, sed efektive ili akcentas la karakteron de fundamentaj certecoj, kaj kiuj estas ankaö fundamentaj veraëoj (vd. 9838).

Tiaj gnozeologiaj sistemoj supozas, ke la certeco okazas pro la altrudo de la objekto, kaj ne pro la kriterio de la interna evidenteco. Certe la altrudo de la objekto okazas, kaj tio nomiûas impreso, per kio agas la objekto sur la konkapablon.

Sed oni demandu, - îu io aldona devas okazi, per kio okazas la rekono, kaj tio aldona povas havi la rolon de kriterio? Jen kiam oni demandas, îu tiu kriterio estas la evidenteco.

Cetere, la gnozeologio pri la fundamentaj certecoj avertas pri io tre grava je la komenco de îiu kono, - la altrudema ago de la objekto. Io okazas perforta, sen kio la kono ne komenciûas. Ne sufiîas la subjektiva iniciato por komenci la operacion de kono. La objekto estas la unua aganto, kaj de kio dependas la ekvekiûo por koni.

Ankaö kiam okazas iluzioj kaj vizioj, okazas io flanke de la objekto, kio instigas al la apero de la iluzioj kaj vizioj. Sed tiuj instigoj troviûas ordinare en la korpo mem; ili estas tamen fizike internaj, sed psike ektere.

 

2. Stoikistoj jam proponis, ke la bona funkciado de la menso estas kriterio de certeco pri la konoj (vd 0944.3). Pragmatistoj (vd 0944.6) simile, el la bona rezulto, certas pri la vereco.

La doktrino pri la fundamentaj certecoj asertas ion saman ol la stoikistoj kaj pragmatistoj, sed nur pri kelkaj konoj, kaj kiuj per altrudo fariûas fundamentaj certecoj. Jen doktrino disvastigita de branîo de la skolastika movado, kaj kies radiko situas en la hispano J. Balmes (1810-1848), reprenata de italaj jezuitoj S. Tongiorgi (1820-1865) kaj D. Palmieri (1829-1909).

 

3. Balmes, cele al akordigo de la moderna kaj de la skolastika filozofioj, proponis gnozeologian sistemon de tri fundamentaj certecoj. Por li ne sufiîas la kartezia kriterio de la evidenteco. Necesas fundamentaj certecoj.

La unua estas pri la propra ekzisto - la mio; tiu certeco apartenas al la konscio, îar dum ni konas en malrekta ateto al la kono mem, ni povas percepti la mion.

La dua certeco estas pri la nekontraödira principo - dum io estas, tio ne povas samtempe neesti (vd 4226). Tiu principo apartenas al la rekta atento kaj do al la esenco mem de la objekto konata. Por Balmes, la mio apartenas la ordo reala; la principo de nekontraödiro al la ordo ideala.

La tria certeco konsistas el tiuj konoj, kiujn la homo havas pere de la komuna saûo , kvazaö instinkta, per kio li agas prudente antaö iu ajn rezonado.

La neceso, kio okazas en la tri fundamentaj certecoj, estas neceso antaö la intelekto; ne estas altrudo de ne raciaj fortoj.Tiusence, la doktrino pri la tri fundamentaj veroj ne estas kontraöraciisma gnozeologio.

 

Kelkaj detaloj estas kuriosaj sed ne esencaj al la problemo de la fundamento mem. Por Balmes, ekzemple, la fundamenta certeco ne estas nur unu, sed pluraj fundamentaj certecoj, entute tri, kaj elvenantaj el tri ordoj de gnozeologiaj funkcioj - la konscio, la evidenteco, la komuna saûo.

"La rimedoj, per kiuj ni perceptas la veron, estas el diversaj specoj; tio faras, ke la perceptitaj veroj estu paralelaj al la respektivaj rimedoj de perceptado. Konscio, evidenteco, intelekta instinkto aö komuna saûo, jen tri rimedoj; veroj el interna percepto, veroj necesaj, vero el la komuna saûo, jen la respetivaëoj de la diritaj rimedoj. Ili estas inter si distingaj, malsamaj, kiuj multfoje tute ne interrilatiûas (J. Balmes,Fundamenta filozofio, I, î. 15, n 17).

 

Koncerne la evidentecon, Balmes difinis ûin, laöïajne, kiel percepton de io, kio estas implicita. En la ento, ekzemple, estas implicite, ke ûi ne estas identa kun la ne-ento; jen la principo de nekontraödiro

Sekve Balmes ne difinas la evidentecon, kiel karakteron aö kvaliton rezultintan el la îeesto de la objekto (vd). Sed li priskribas ûin kiel funkcion de la menso, kapabla percepti implicitajn nociojn. Por li la precipa nocio tiel perceptata estas la nekontraödiro.

"La evidenteco îiam kuniras kun la neceso, kaj do kun la universaleco de la veroj, kiun ûi perceptas. Ûi ne ekzistas, kiam mankas la du menciitaj konsdiîoj. Pri la kontingenca ne estas evidenteco, nur kiam ûi estas submetita al iu principo de neceso. Oni ekspliku tiun îi doktrinon per la komparo de ekzemploj koncernantaj respektive la konscion kaj la evidentecon. Ke tiu, kiu pensas, ekzistas, tion mi scias ne per la konscio, sed per la evidenteco. Pri ambaö estas absoluta certeco, nerezistebla; sed, en la unua, ûi estas pri aparta okazintaëo, kontingenca; en la dua, pri universala vero kaj necesa" (Fundamenta filozofio I, î. 16, n 153).

 

La ûenerala aspekto de la dogmismo de Balmes estas nekritika. La tri specoj de certecoj ne estas pruvitaj per interna kriterio. Ili ne baziûas sur la evidenteco kiel kvalito, sed sur la neceso.

Koncerne la konojn de la konscio:

"Por percepti kaj por esti certaj, ke ni perceptas, kaj pri tio, kion ni perceptas, ni nur bezonas a percepton mem. Se ni supozas la dubon pri la nekontraödira principo, nia certeco ne ïanceliûos pri tio, ke ni suferas, kiam ni suferas, ke ni ûuas, ke ni pensas, kiam ni pensas. La îeesto de la ago aö de la impreso tie en la fundo de la spirito estas intima, senpera, senrezista efikeco por fari, ke ni estu super îiu dubo" (Fundamenta filosofio, I. æ. 15 n 148).

Îi tiu aserto diras, ke la sekureco de la perceptoj de nia konscio baziûas sur la efikeco de la kono en la rekta atento, kiel diris antaöe las stoikistoj. La saman bazon havas la kono de la komuna saûo, kies instinkteco sufiîe vigla estas ûia garantio.

Koncerne la principon de nekontraödiro, ûi rezultas kiel implicita en antaöaj donitaëoj; unue, ekzemple, ni bezonas kompreni la nocion de ento kaj poste analizi ûin por rezultigi la principon menciitan. Do, ûi ne estas memstara kono, îar ûi dependas de alia.

4. S. Tongiorgi kaj D. Palmieri (Institutiones philosophicae, vol. I, th. V, p.136) anstataöigis la trian veron de Balmes, - la komunan saûon, - per la memkonado de la menso pri sia propra kapablo koni la realon.

"Kvankam estas multaj tiuj veroj, kiujn ni ne povas nek bezonas pruvi, tamen estas nur tri tiuj primitivaj veroj, kiuj estas necesaj antaö iu ajn filozofia serîado. Jen ili:

  1. la unua fakto, kiu estas la propra ekzisto;
  2. la unua principo, kiu estas la nekontraödira principo - la samo ne povas esti kaj ne esti samtempe
  3. la unua kondiîo, kiu estas la certeco de la racio por atingi la veron" (Tongiorgi, Logica, Roma 1861, P. II, libro I, î. 3, p. 270).

 

Kelkaj el tiu skolastika rondo elstarigas la certecon pri la nekontraödiro, ekzemple la franca dominika monako Garrigou-Lagrange (Le realisme du principe de la finalité, Parizo, 1932, p. 167).

Aliaj preferas la trian certecon, koncerne la naturon de la intelekto pri sia propra konado de la vero; inter tiuj estas la franca jezuito Charles Boyer, kiu ankaö supozas, ke tiu îi estas la pozicio de Tomaso el Akvino (Ch. Boyer, Le sens d’un texte de Saint Thomas: De Veritate, q. 1 a 9, en Gregorianum 5, Romo 1924, p. 424-443).

E. Pauli.

 


CESARE (2-a fig). 0946.

 

1. Mnemonika vorto, por indiki al la 1-a modo, el la 4 modoj de la 2-a silogisma figuro (en kiu meza termino du foje estas predikato). Entute estas kvar la modoj, îiu komenciûinta per la sama litero de modoj de la 1-a figuro, al kio ili reduktiûas: Cesare, Camestres, Festino, Baroco.

La komenciûinta konsonanto C, avertas do, ke Cesare, de la 2-a figuro, konverteblas kun Celarent, modo ekvivalenta en la 1-a figuro.

 

La propozicioj de Cesare konsistas el:

universala negativa (E),

premiso universala asertiva (A),

konkludo universala negativa (E), laý jene:

 

neniu P estas M;

nu, îiu S estas M;

do, neniu S estas P.

 

Konkreta ekzemplo:

"neniu ïtono estas animalo (E);

iu homo estas animalo (A);

do, neniu homo estas ïtono" (E), (Petro Hispano, Summullae logicales., 4, 11).

 

2. Cesare, en kiu O asertas neivea kaj partikulare, estas modo subalterna de Cesare.

 

3. Korekteco de Cesare. Akorde kun la regulo de la 2-a figuro, el la du premisoj unu devas esti neiva; la granda premiso devas esti universala. Rimarku, ke tiel estas la prezentita ekzemplo.

 

4. Konverto. C, per kiu komenciûas la nomo, avertas ke Cesare konverteblas kun modo de la 1-a figuguro, Celarent.

Aldone la S instruas, ke la premiso koresponda al la antaöa vokalo (E) konvertiûas per la simpla maniero.

 

5. En simbola notacio, per uso de la konsonantoj S (Subjekto), P (Predikato), M (Meza termino), fariûas skizo de Cesare jenmaniere:

(P e M) (S a M). . ( S e P).

E.. Pauli.

 

 

 


CETERIS PARIBUS. (L: 0946).

 

1. Latina esprimo, vortformita el ceter (= cetera, la restanta alia) ekvivalenta al " en la cetero estantaj egalaj la aferoj", aý "en egalaj kondiæoj".

 

2. Per ceteris paribus fariøas limigo de propozicio, kies valideco nur okazas se estas konservataj la kondiîoj.

Ekzemple, "A kaýzas B" povas ne validi, se la cirkonstancoj ïanûiûas. Pafilo povas ekfunkcii per premo de la malstreæilo. Tamen, se aliafoje ûi ne funkcias post la sama premo, estis pro iu ïanûo en la kondiæoj de -ekfunkciado; eble îar la pulvo fariûis humida.

E. Pauli.

 


CEZARISMO. 0947

A: caesarism. F: césarisme. G: Caesarismus. H: cesarismo. I: cesarismo. P: cesarismo. R: (tsesarísm).

 

1. Vortfomado el la virnomo Cezaro, fariûinta fama pro la elstareco de la romia ïtatestro kaj generalo Kajo Julio Cezaro (102-44 a.K.), modera diktatoro ekde 45, kaj kies regado markis la finon de la romia respubliko. Caesar fariûis ankaý imperiestra titolo.

Vortformoj: Cezaro, cezara, cezari (ntr), cezarismo.

 

2. Cezarismo estas diktatora reøimo, kun aspekto de konfesata absoluteco, apogata sur la armeo, reganta ekster la influo de la individuaj kaj klasaj interesoj.

Ne eblas difini al cezarismo sen rilato al la situacio de la romia Cezaro. Aliflanke la vorto aperis por karakterizi modernajn reûimojn. Sekve ambaö influas la vortsencon.

Kiel îi-rilate avertis Marx, ne estas sama la klasa situacio de la Romia Imperio kaj de la moderna Francio de la Bonapartoj, îar hodiaö la klasoj estas socie pli vastaj. Sekve cezarismo signifas iomete konfuze.

Tamen, la vorto aperis okaze de la bonapartismaj reûimoj, kiuj, kvankam ne en egalaj situacioj, kompare al la antikva, devas pro tiu uzo influi la vortsignifon.

 

3. Kompare kun aliaj formoj de diktatoreco, cezarismo estas difinita de kelkaj politikaj analizistoj, kiel aparta fenomeno.

Spengler: "Estas tiu speco de registaro, kiu, malgraö îiuj formoj de la publika rajto, restas ankoraö tute sen formo en sia interna naturo" (Der Untergang des Abendlandes, II, 4, 2, § 14). Ûi aperas je la fino de politikaj institucioj jam mortintaj, - komentarias Spengler, - malgraý ankoraý ïajne vivaj. En tiaj periodoj nenio havas senson, ekster la persona povo de Cezaro.

E. Pauli.

 


CHARACTERISTICA UNIVERSALIS (L: 0947).

 

1. Latina esprimo enkondukita de Leibniz, ekvivalenta al "ûenerala alfabeto", servanta kiel notacio por la fundamentaj ideoj. Etimolologie, characteristica devenas el la latina character , -eris, signifanta presita signo, aö spuro.

2. En la supozo que okazas ûenerala ordo en la metafizikaj aferoj, aý en la fundamentaj ideoj, Leibniz projektis organizi îiujn elementojn tiamaniere, ke estus eble dedukti sisteme îiujn doktrinojn per la sama kalkuliva formo kiel en aritmetiko kaj geometrio oni pruvas la teoremojn.

Pri tio li verkis eseeton (vd. Philosphischen Schriften, ed. Gerhardt, VII, 184-301).

E. Pauli.

 


CHURCH, Teoremo de... 0948.

Rilata al teoremo de limigo (vd), enkadre de la fundamentoj de matematiko.

 


CHURCH. Tezo de... 0950

Rilata al problemo de kalkulebleco (vd), koncerna al la fundamentoj de matematiko.