CIBERNETIKO (metacibernetiko). 0952.

A: cybernetics. F: cybernétique. G: Cybernetik. H: cibernética. I: cibernètica. P: cibernética. R: (cibernétika).

 

1. Erudicia vorto, cibernetiko estis kreita per semantika transformo de la greka adjektivo 6 L $ , D < 0 J 4 6 ` H , -Z (= propra de ïipa piloto), enkadre de la vortformado 6 L $ , D < 0 J 4 6 ² © B 4 F 2 Z : 0 (= gvida, aö guberniestra scienco), siavice el 6 L $ , D < ² J 0 H (= piloto) kaj el la verbo 6 L $ , D < V T (= gvidi ïipon), por signifi la sciencon de estrado øenerale. Same kiel cibernetiko, direblas ankaý kibernetiko.

Kiel nomo cibernetiko estis unuafoje proponita de la franco André Marie Ampère Essai sur la philosophie des sciences ou exposition analytique d'une classification naturelle de toutes les connaisssances humaines, 1834), kiam li jam klasigis øin en la grupo de la noologiaj sciencoj.

La nomo cibernetiko gajnis pli striktan signifon, kiel scienco pri maïinoj kapablaj mem kontroli sin, en libro aperigita de la usonano Norbert Wiener (1894-1964) Cibernetiko, a kontrolo kaj komunikado en la animalo kaj la maïino (Cibernetics, or control and communication in the animal and the machine, 1949, 2-a eldono 1961).

Substantiva radiko. Proksimaj radikoj, devenintaj el la sama greka : gubernatoro, gubernio, guverni.

 

2. Cibernetiko estas teknika scienco pri la interoperaciado de malsamaj sistemoj, unuj de kono, aliaj de ago kaj de faro, materie kunordigitaj en unu maþino, kio grandparte fariûas memreganta organismo, sed gvide de la æefa operacianto.

Memreganta maïino nomiûas komputilo (a komputoro) (vd), æar øi kapablas komputi (mezuri per nombroj).

Nuance, informadiko (vd) estas la racia pritraktado, precipe helpe de aötomataj maïinoj, de la informado rigardata kiel liverigado de konoj, dum cibernetiko estas scienco pri la regado de la aýtomataj maþinoj mem.

 

3. Metacibernetiko. Filozofio ne esploras rekte la teknikan aspekton de

cibernetiko. La filozofia tasko pri cibernetiko komenciøas per metacibernetiko, per kio estas difinata øia formala karaktero de scienco kaj øia espistemologia valideco.

 

La formalaj aspektoj de cibernetiko kiel scienco estas pritraktataj de la logiko (por formale difini kaj metodigi). Cibernetiko estas difinita kiel empiria scienco kaj kiel branæo de alia pli fundamentamenta, kies antaýsupozoj estas øia fundamento.

La valoraj aspektoj de cibernetiko estas specife pritraktataj de la epistemologio, por decidi pri la garantio de tiu scio kiel scienco.

Post la metacibernetiko filozofio aldone esploras la cibernetikon kiel aferon enhavantan gravajn aliajn aspektojn - antropologiajn (vd 7), didaktikajn, edukajn, sociajn, ekonomiajn, politikajn, leûajn.

 

4. Cibernetika maïino, kiel operacioj en interoperaciado, antaösupozas formalan disvolvon, unue de îiu aparta operacia sistemo mem, tiu de kono, tiu de ago, tiu de faro.

Interne de æiu aparta specifa operacio fluas la eroj per propra sekvomaniero, aparte esplorataj per la metodiko (vd) de kono, metodiko de ago, metodiko de faro.

Komenciøis cibernetiko nur kiam la tri operaciaj sistemoj - kono, ago, faro - estis metataj en interoperaciado tiamaniere, ke organizita kono "gubernias" la planitajn agojn kaj fine ankaý la fluon de faroj, precipe de la elektronikaj.

 

5. La interoperaciado de la sistemoj okazas pere de apartaj rimedoj, kiuj funkcias kiel subsistemoj; efektive, tiuj subsistemoj konsistas en la aplikado de la naturaj sciencoj, kun elstaro de la fiziko.

Inter la rimedoj de interoperaciado gravas la funkcio de retroago (angle feadback), per kio nova ago estas rekalkulita antaý ol esti realigata. Pere de la retroago fariûas la aötoregulado de la maïino. Jen afero tre ampleksa, kaj ke pro tiu amplekseco estas fake esplorata en æiu aparta vidpunktoj.

Jen, pluraj îapitroj de la cibernetiko:

- Kontrolo kaj aötokontrolo, kaj esploro de diversaj sistemoj de aötoregulado;

- sendo de mesaûoj en la servo de la kontrolo kaj aötokontrolo;

- signoj enkadre de sistemo de kontrolo kaj aötokontrolo;

- formoj de konduto kun celo;

- paralelismo inter pluraj sistemoj (pri servo-mekanismoj) kaj transformo de unuj en aliajn.

 

6. Kiel disciplino, la studado de cibernetiko enhavas la specifajn temojn, kaj la temojn rilataj al la antaösupozoj, tio estas, la aliaj sciencoj, dum ili estas aplikeblaj.

Tiuj aliaj sciencoj, aplikitaj al la intereso de la cibernetiko, estas:

- fiziko, precipe entropio kaj strukturo,

- matematiko,

- inûenierio,

- lingvo,

- logiko,

- lernado.

Fine, la aldonaj aspektoj, kiuj jam ne estas antaösupozoj.

 

Okazas do distingo inter cibernetiko esence, kaj cibernetiko didaktike. Tiu æi lasta metas en la saman instru-objekton æion rilata al la afero. Tiu distingo inter la esenca difino kaj la didaktika aspekto okazas kiel en æiuj aliaj sciencoj, sed en cibernetiko la didaktika karaktero montriûas ofte pli komplika ol kutime okazas en aliaj sciencoj.

7. Øenerala þanøo de la homara cirkonstancaro. Cibernetiko ïanûis la antropologian situacion de la interagantaj homoj. La rapideco de la elektronikaj rimedoj lertigis la tutan sistemon de interagoj. Dum momento de sekundo komputilo faras egan kvanton da operacioj.

La malkovro de la cibernetiko sekve revoluciis la homan aktivecon kaj faciligis kelkajn egajn taskojn de la moderna socio. Menciindas, ekzemple, kontoj de publikaj servoj, kontrolo de aviadiloj, , robotoj por danûeraj taskoj, kontrolo de grandegaj ekonomiaj entreprenoj, komunikado per Interreto, intruo per virtualaj rimedoj.

 

8. Kreskis la dependiûo de la homoj rilate la maïinon, malgraö ke ili restis ankoraö la æefaj operanciantoj de la sistemo. Îar nur homoj estas la inteligentaj partoj en la cibernetikaj sistemoj, nur fikcie povas okazi la ribelo de maïino kontraý la homoj, kies inteligento partoprenas kiel la menciita îefa operacianto.

Oni atentu tamen, ke la homoj mem povas ekfunkciigi la elektronikajn maïinojn kontraö aliaj homoj. Tio jam ne estas rekte problemo de la maïino sed de malbonaj homoj ne taögaj por la socia kunvivado.

Virusoj, per kiuj estas difektigitaj la programoj, jen iniciato de krimuloj. Pli bone ili ne estus naskiûintaj.

 

9. La invento de cibernetikaj maïinoj helpis la komprenon pri la komplikaj fenomenoj de la naturo, kies funkcioj estas ne nur simplaj fizikokemiaj procezoj.

Per konstanta selekto, cibernetikaj sistemoj povas kreiûi en la naturo mem, sendepende de la homa helpo. Tia estas la vivaj sistemoj de plantoj, kies æefa sistemo estas surbaze de fluado de sukoj, kaj de animaloj, kiuj ankaö operacias per la sango kaj hormonoj, sed multe pli komplike per la nervsistemo (vd), kies æefa mirinda cibernetika organizaëo estas la cerbo (vd).

Kompreneble, al æio æi-tio aldoniûas la interagado kun la psika sistemo, kies refleksoj mirinde fiksiøas kaj readaptiøas okaze de novaj cirkonstancoj.

 

10. Pro ties komplikeco, la instruo pri komputoroj, same kiel alfabetigo, devas komenciûi je la infaneco, kiam homoj pli facile fiksas kondiîitajn refleksojn.

La nova homo jam frue preparas sin por efika uzo de tre komplikaj aparatoj, kaj ankaý rezulte li jam pli frue fariûas pli produktiva ol siaj antaýuloj.

E. Pauli.

 


CIFERO (*). 0953.

L: cifra, -ae (mezepoka).

A: cipher. F: chiffre. G: Ziffer. H: cifra. I: cifra. P: cifra. R: (tsífra).

 

1. Etimologie, cifero devenas, tra la mezepoka latina cifra (= nulo) araba radiko sifr (= vakua, malplena, nulo).

Substantiva radiko. Vortformoj: cifero, ciferi (taksi per ciferoj), rondcifere (sen frakcio). Samfamilia radiko: deîifri.

 

2. Cifero, en propra senco, estas skribsigno de nombroj. Estas distingo inter nombro kaj cifero; tiel same, estas distingo inter nombro sistemo, ekzemple, la decimala, kaj cifersistemo, ekzemple, la araba.

Signoj de nombroj estis inventitaj eble antaý la invento de skribo de vortoj. Sed la perfektigado de la sistemo de numerado kaj koncerna skribsignado malrapide evoluis.

Semidoj kaj grekoj uzis dum longa tempo la literojn de alfabeto por indiki numerojn. Pro tio eblis legi nomon kiel vorto kaj kiel nombro. Jen la fama nomo de la apolipsa besto,kies numeroj numeroj estis 666 (vd).

Romianoj enkondukis apartajn signojn por la unuaj nombroj (I II III IV VI VII VIII ks), sed por pli grandaj nombroj ili konservis la literojn: (L = 50. C = 100; CC = 200; CCC 300; M = 1000).

Fine araboj kreis plibonajn ciferojn, kun inkluzivo de 0 (= nulo). Per tiu nova o fariûis pli facila la kalkulado de dekoj kaj la lernado de aritmetiko (vd).

 

Principe la numerado kaj skribsignado estas teknika afero, kaj sekve ne filozofia. Sed la afero malrekte interesas la filozofion, îar la klasado en si mem de la nombroj, ekzemple en dekoj, estas antaö îio logika klasado.

 

3. Figuraj sencoj. En pluraj ne propraj, aö figuraj sencoj, ciferoj rilatas al metafizikaj, dogmaj, estetikaj, magiaj sencoj.

 

En metafizika uzo, fare de Karl Jaspers, cifero (germane Chiffer) estas simbolo, per kio oni prezentas ne atingeblan realon (Philosophie, II, 1932; Von der wahrheit : Philosophische Logik, 1947, p. 632 ks).

Laö Jaspers la empiria kono ne estas elîerpe atingata de la empiria kono, sed aliflanke la esenca realo (Wirklichkeit) estas transcenda kaj ïajne ne atingebla.

Kelkaj imagis apartan fakulton por atingi ûin la efektivan veron; ne sufiîas imagi tiun fakulton, - opiniis Jaspers, - por ke ûi efekive ekzistu. Sed por enkonduki la solvon de la problemo, Jaspers uzis la nocion de cifero, kiu ne estas la transcenda realo, sed estas la lingvaëo per kio oni parolas pri la transcendo. Tiu cifero ne estas propre konata; oni nur "aöskultas" la ciferan mesaûon. Sed la cifero, kiel simbolo, estas "la maniero pli penetrema per kio îeestas , kio estas".

 

Paradokse, - kaöze de alegorioj, estetikaj figuroj, dogmaj metafizikaj ideoj, magiaj interpretoj, - povas okazigi la senvalorigon de la cifero, kio tamen estas evitenda.

 

Oni lernu legi la ciferojn unue laö ties pleneco, kiel pozitivajn organizantojn de la numerado; nur poste, ooni legu ilin kiel limojn, surbaze de kio fariûas la figura lingvaëo, ekzemple la ciferigita lingvaëo, kiu estas vojo al pli kaj pli klara transcenda realo, aö estas stadioj de la scienca esploro cele al la eklumiûo de la racia reflektiûo.

4. Pedagogia aspekto. Logika sistemo de nombrado kaj ciferado influas la mensan disvolviûon, tiel same kiel regula lingvo (ekzemple la planita Esperanto) havas pedagogiajn didaktikajn influojn sur la formado de la homa menso.

Sovaûaj gentoj, pro manko de adekvata nombrosistemo kaj de cifersistemo, - fine ankaý pro manko de sufiîe evoluinta lingvo, - nur malrapide eliras el tiu subevoluinta mensa situacio. Ili efektive evoluos, post kiam al ili estas portata pli regula lingvo kaj pli sistema numerado, kiel la decimala kaj kun cifero.

E. Pauli.

 


CIKLO, -ISMO DE LA MONDO. 0954.

G: 6 b 6 8 @ H , -@ L . L: cyclicus (adj).

A: cycle; cosmic cycle. F: cycle; cycle cosmique. G: Cyklus; Kosmic Cyklus. H: ciclo; ciclo cósmico. I: ciclo; . P: ciclo; ciclo do mundo. R: (tsikl).

 

1. Etimologie, ciklo devenas el la greka 6 b 6 8 @ H (= cirklo, rondo, rado), enkadre de la hindeýropa radiko kwel- kun la fundamenta signifo îirkaýiri.

Substantiva radiko. Vortformoj: ciklo, cikla, cikligi, cikliûi (fariûi cikla), kilociklo (mil cikloj), plurcikla, triciklo (triradaciklo). Proksimaj radikoj: bicikl-o, ciklan-o (saturita hidrokarbido), ciklometr-o, ciklotimi-o (vd), cikloton-o, ciklo- (scienca vortero en kunmeto por substancnomoj).

 

2. Ciklo estas la îiam egale ripetita periodo de io, kio ripetiûas en sama aý simila ordo. Ekzemple, cikloj de la Luno, cikloj de la koro, cikloj de biciklo, cikloj de piïto de vapormaïino, ciklo de Karlo la Granda, ciklo de la Ronda Tablo.

 

3. Specoj de cikloj. Îar îie ajn aperas la cikla karaktero de la aferoj, kaj kun la plej diversaj manifestiûoj. Gravas ordigi la ciklojn per specoj, surbaze de klaraj vidpunktoj.

 

Laöforme, cikleco povas okazi kun pli da profundeco kaj kun malpli da profundeco. Kiam la cikloj okazas kun pli da profundeco, ïanûiûas la realo, per anstataöado, kaj do kun perdo de antaöaj elementoj; tiaj cikloj estas katastrofaj kaj eskatologiaj.

Kiam la cikloj okazas kun malpli da profundeco, ïanûiûas la realo per transformo, sen perdo de antaöaj elementoj; kutime tiaj cikloj havas karakteron de polareco de la energioj, foje organizataj unu maniere, foje alimaniere, foje per pli simplaj sistemoj, foje per tre komplikaj sistemoj. Sed en îiuj kazoj ne ïanûiûas la fundamentaj elementoj; sekve okazas la ebleco pasi el unu sistemo en aliajn sistemojn, do sen efektiva morto, sed îiam per konservo de la elementoj.

Laöforme do la cikloj okazas, aö pli fundamente, per la substanca malapero de la antaöaj aferoj, aö nur per ïanûo de la sistemo, kiam la elementoj ne mortas, nek ïanûiûas substance, sed foje funkcias unumaniere, foje alimaniere.

 

4. Laömaterie, la cikleco rigardeblas, foje en apartaj aferoj, en kiuj æi havas sian ciklon, foje en la mondo, kiu povas havi ciklojn atingantajn øin tutaëe.

 

a). La cikleco en apartaj aferoj okazas nur en specifa kampo; jen la cikleco de la fortoj, de la koro, de la Luno, de la biciklo, de la piïto, de la vivo de generacioj en sinsekvo, ktp.

La polareco de la fortoj, foje favore de unu, foje de alia, estas fizika cikleco; kvankam tre ûenerala fenomeno, tiu fizika polareco de la fortoj, kiam rigardataj kontraste kun la psikaj fortoj, restas en la kampo de la apartaj aferoj.

Same la psikaj fortoj povas esti rigardataj cikle, kaj kiel cikloj de apartaj aferoj; en tiu îi kampo okazas la cikleco de la individua evoluo kaj de la homara historia evoluo, precipe de civilizacioj kaj kulturoj.

Al tiu speco de apartaj cikloj reduktiûas la kredo je la sinsekvo de la reenkarniûo (vd) kaj metempsikozo (vd) de la vivantoj.

 

b) La tute ûenerala cikleco diriûas pri la aferoj sen escepte, kaj iamaniere esence.

Pri tiu ûenerala cickleco estas precipe nun la æefa demando. La cickleco de la apartaj aferoj kaj de la ûenerala, - kvankam distingaj demandoj, - povas interrilatiøi, kaj pri tio necesas ankaö meti la klarigon.

Eble la cikleco de apartaj aferoj jam dependas de iu fundamenta ûenerala cikleco.

 

4. Doktrino. Îu spekulacie oni povas koncepti la realon, - jen la aparta, jen la ûenerala, - kiel esence cikla? Principe, æio, kio moviøas, aý iras nur rektlinie, aý ripetiøas cikle. Kia estas la øenerala leøo valida en la mondo, - la rektlinia, aý la cikla?

Unuavide, þajnas ke la cikla movo estas pli racia, pro tio ke nenio perdiøas, æar æio revenas. La ripetado estas la harmonio mem.

Notindas jam per la empiria konstato, ke æie ajn okazas cikloj en la fizika realo.

Sed la cikla interpreto ne fariøas tiel klara en la de la vivaj estažoj,kies realo konsistas precipe en la kresko kaj en la psika vivo. Oni konstatas ke unuj vivuloj venas post la aliaj. Sed tio ne tuj signifas ke okazas la cikleco ekde la fundamento mem de tiuj aferoj.

 

Fundamente, eblas du interpretoj. Sed nek unu, nek alia interpreto rekte pruveblas.

Laý unu interpreto, æiu nova vivo estas dia kreo, kaj do la cikleco restas nur ekstera, æar en la fundamento øi ne okazas.

Laý la alia interpreto, la cikleco okazas. Precipe per la monisma interpreto de la naturo, la vivo okazas en æiu afero, sed per cikla manifestiøo, - foje þajne morta, foje vivanta.

 

5. Se, - kiel avertite, - en la imanenta vivo la cikleco restas ne rekte demonstrebla empirie, la solvo estas provenda per racionalismaj argumentoj. Jen la situacio de la doktrinoj pri reenkarniûo (vd) kaj metempsikozo (vd).

 

Ankaö la monisma doktrino pri la reduktado de la psikaj fenomenoj al la sama subjekto de la mekanikaj, atribuante psikecon al îiu korpa partiklo, restas nur spekulacia. Per tiu reduktisma doktrino eblas komprenigi la vivon kaj þajna morto, nur kiel cikla sinsekvo de la sama fundamenta afero. En îi sistemo, - simila al tiu principo ke îio ïanûiûas kaj nenio perdiûas, - ne okazas morto, sed nur cikla supreniro al pli komplikaj sistemoj kaj reveno al malpli komplikaj (vd).

Do, kvankam la sinsekvo de la generacioj estas cikloj de la vivo, oni ne tuj kapablas decidi ûis kia punkto okazas la cikleco per kio, - tra la generacioj, - îiu filo de filo estas nova ciklo. Certe la cikleco okazas rilate al la materia korpo, sed povas okazi ankaö rilate al la psiko, kvankam oni ne kapablas rekte konstati tion empirie.

 

6. Konstateblas ankaö kiel eble naturaj la cikloj en la historio de la homaro; sed ne facile oni determinas, îu ili okazas hazarde, îu enkadre de baza cikleco de la erao, epokoj, periodoj.

Cikloj obeas, en apartaj aferoj, al kunordigo, per kio kelkaj estas pli fundamentaj. Eble la polareco (vd) de kontraöaj fortoj estas la fundamenta ciklo. Tiu polareco operacias kiel biciklo, foje unu pli forta, foje alia, kaj foje en ekvilibro, sed kapablaj denove malekvilibriûi.

 

7. La ûenerala cikleco de la tuta mondo estas sugestata de cikleco de la apartaj aferoj. Eble la cikleco de la apartaj aferoj estas fina epifenomeno de la ûenerala cikleco. Aliflanke, tamen, oni estu avertata pri la epistemologia aspekto de tiu doktrino, îar el la malpliûeneralaj ciklecoj oni povas rekte pasi al la ûenerala cikleco.

 

Tutracie, per filozofia esploro, ne nur kiel esplorenda scienca hipotezo, eblas koncepti, ke la tuta mondo funkcias kiel ciklo, kiu ekiras el determinata komenco, disvolviøas øis la plenumo, por fini per disfalo, kaj denove ripetiøi. La cikleco de la mondo estas sugestita al la sciencistoj, filozofoj kaj e al religioj pro la fakto mem, ke okazas la cikleco en apartaj instancoj. Pri la cikleco de la apartaj aferoj, oni jam empirie kaj supraëe konstatas ûin en la naturo, ekzemple, la ciklo de la lunfazoj en 19 lunaj jaroj, la sezona ciklo de vivo, la kora ciklo en regula sinsekvo de la atriaj kaj ventriklaj sistoloj kaj diastoloj; tiel same okazas cikloj en la kulturo, arto, festoj.

 

Gnozeologie, tamen, oni avertu, ke la etendo de ciklismo al îiuj fenomenoj povas okazi iluzie pro la simpla antropomorfisma tendenco interpreti îion nur pro tio ke oftas la fenomeno. Efektive oftas la cikloj en la naturo, kaj tio per si mem ne sufiîe pravigas, ke ni asertu la ûeneraligon de tiu fenomeno. Oni devas serîi fundamentan pruvon por pravigi la tezon de pri la universala ciklismo.

 

8. Îu eskatologio (vd), - teologia doktrino pri la mondofino (vd) kaj pri la sorto de la homaro, - estas reduktebla al iluzia ciklismo? Sugestata de pluraj ciklaj faktoroj, æefe de la sinsekvo de la generacioj, detruo pere de militoj kaj tertremoj, aspiro al justeco kaj venko de la bono, deziro survivi kaj la vizioj interpretitaj kiel pri io reala ekster la nuna vivo, la eskatologia mondofino aperas kiel logika kredo, sed fakte povas esti nur antropomorfisma tendenco de ûeneraligo.

Kompreneble, Dio povas, sendepende de io ajn alia prikonsidero, elekti la ciklan mondon, aý inverse elekti la neciklan mondon.

La elekto de Dio povas esti konata nur per revelacio. Jen temo strikte teologia, nomebla teologio de la historio (vd). Sed, malgraý la teologieco de la temo, ûi estas subordigata al la epistemologiaj postuloj, îar ûi devas esti strikte pruvata, sen ia ajn najveco.

Estas notinde, ke la plej multo el la religioj kredas je revelacioj pri la mondofino. Tiel okazis enkadre de zoroastrismo, la îefa religio de la granda persa imperio kreita de Kiro, konkeranto de Babilonio (538 a.K.).

Samtempe, kaj eble per la zoroastrisma influo, disvolviûis la juda eskatologio, kaj tiu de la esenoj kaj Johano la Baptisto.

Jesuo reprenis tiujn antaöajn kredojn pri la mondofino, kaj surbaze de tio li faris Eskatologian Paroladon (Mt. 1, 2; Mk 13: Lk 21).

La informoj pri la kristasna eskatologio, kompletiûas per tekstoj de Agoj, Epistoloj, Apokalipso de Johano kaj de apokrifaj aötoroj. Prosperis la kristanoj, kaj ûis hodiaö ili predikas pri la eskatologia mondofino, sed jam ne tiel insiste ol je la unuaj tagoj.

En islama religio (vd 3352) la eskatologio montriûas simila al tiu de zoroastristoj, judoj kaj kristanoj. Efektive, tiuj religioj de Mezoriento havas komunan eskatologian tradicion, kaj kiu radikiûas pli fundamente en la ciklisma antropologia tendenco de la homoj.

 

9. Kosma ciklismo disvastiûis en la helena mondo fare de orfeismo (vd) kaj de pitagorismo (vd), kiuj siavice havas orientan persan influon. Pere de la pitagoranoj la ciklismaj kredoj atingis la platonajn kaj neoplatonajn rondojn.

Kosma ciklismo konstatiûas ankaý en joniaj filozofiaj skoloj: en Anaksimandro el Mileto (Hypol., Refutoj 1, 6, 1); Empedoklo (Frag. 17); Heraklito el Efezo (Frag. 5).

Stoikistoj, kiuj imagis la realon kiel kunmetitan el materio kaj formo, tiu lasta kiel inteligentan fajron, kredis ke je la fino de iu kompleta ciklo de la astraj movoj, okazus la øenerala ¦ B ß D T F 4 H (= ekflamiûo) kaj mondfina detruo, sekvata de nova ciklo kun reveno de îiuj antaýaj okazažoj.

"Kiam la astroj en movo estos revenintaj al la sama signo kaj al sama latitudo (de la ekvatoro) kaj al la longitudo en kiu iu estis je la komenco, okazas, en la ciklo de la tempoj, la konflagracio kaj totala detruo. Poste, ekde de la principo revenas la kosma sekvo kaj denove same moviûas la astroj, îiu okazintaëo okazinta en la antaýa ciklo ripete revenas sen iu ajn diferenco. Ekzistos denove Sokrato, denove Platono kaj denove îiuj homoj kun la samaj amikoj kaj civitanoj; estos kredataj la samaj aferoj, estos diskutataj la samaj argumentoj, kaj îiu urbo kaj vilaûeto, kaj kamparo ankaý revenos. Tiu îi universala reveno efektiviûos ne unufoje, sed plurfoje, senfine" (Nemesio, Pri la homa naturo, De natura hominum, 38).

 

10. Modernepoke Nietzsche emfaze reprenis la doktrinon pri la kosma ciklismo. La eterna reveno estas por li kiel la "jeso", kiun la mondo diras al si mem. La kosma volo asertas al si mem kaj emfaze elstarigas la vivon:

"La mondo asertas al si mem, ankaý en sia unuformeco kiu restas la sama tra la jaroj, benas sin per si mem, îar ûi estas tio, kio devas reveni eterne, îar ûi estas la deveno (devir), kiu ne konas satecon, nek tedon, nek fatikon" (Nietzsche, Volo je potenco, Wille zu Macht, eld. 1911, ' 385).

 

8. O. Spengler esploris la historion kaj provis montri, ke okazas sinksekvoj de civilizacioj kiel cikloj.

Ili estas ciklaj kiel vivaj organismoj, kiuj naskiûas, kreskas, disfalas kaj mortas, kaj pro tio ili havas enkomune organikan ciklon (La subiro de Okcidento, Der Untergang des Abendlandes 1,1 1932 p. 23 ks).

 

9. En orientaj kredoj kaj filozofioj same troviûas la ciklismaj interpretoj pri la mondaj fenomenoj.

Enkadre de hinda triunuo, Bramo estas la kreinto de la universo. Ïivao, prezentata kiel dancanto de kosma danco, estas detruanto. Kaj Viïnuo, la lasta persono, estas la konservanto. Rezulte okazas la ciklaj mondaj transformoj.

 

10. Æu okazas cikleco en Dio mem? Antropomorfisme, oni atribuis al Dio la plej diversaj ciklecoj.

En la kampo de volo kaj povo, Dio estas rigardata kiel militanta kontraö la malbono, kontraö Satano, kaj je la fino kun glora venko.

Tiu cikleco okazas ne nur flanke de la kreitaëoj, sed ankaö flanke de Dio. Jen naiva ideo pri Dio, kiu ne povas esti cikleca per tia formo.

Poeto imagis ke antaö la kreo de la mondo, Dio estis solulo, kaj ke por solvi sian solulecon, Li diris: Mi kreos por mi mondon. Jen tre vaste aperis antaö Li la kosmo.

Se Dio mem estas pli vasta ol la kosmo, ne eblus ke Li estus suferanta pro soluleco!

Kreisma doktrino asertas, ke Dio kreis la mondon, kaj sekve la mondo ne estas Dio mem. Sed se Dio ekde la eterno estas la volo mem kaj nur unu volo, - îu Li kreis la mondon ekde de la eterno, kaj sekve la mondo estas eterna? Kohere, la ago de Dio por krei la mondon estas eterna. Aperis du respondoj por klarigi la aferon.

Por unuj la mondo estas eterna, æar sed tamen sufiæe distinga de la dia eterneco, almenaý abstrakte Dio kreis ekde la eterno, kaj ke pro tio la mondo ankaö estas eterna, kvankam kreita. Jen kazo, en kiu la cikleco en Dio ekzistas almenaö kiel abstraktaj momentoj. En tiu hipotezo ne okazas reala cikla diferenco inter Dio kaj la mondo.

Kontraste, aliaj, ekzemple Tomaso el Akvino, distingas inter la eterna krea volo de Dio, kaj la efiko en la tempo. Do, eterne estis kreata la mondo, sed je determinata tempo tiu mondo aperis.

Jen la cikleco daöras en Dio kiel abstraktaëo, kaj okazas efektive rilate la mondon, kiu foje ne ezkstis kaj foje komencis ekzisti. La malfacileco en tiu vidpunkto situas en la koncepto pri tempo. Kio estas tiu tempo? La aferoj havas tempon, sed tiu tempo reduitiøas al la daýro mem de tiuj aferoj. La tempo de estažoj estas determino de la aferoj mem, kaj nenio aparta.

Dio daýras, - æu tiu estis la tempo pri kio parolas la esprimo "krei en la tempo"? Tiam la malfacilažo situas en tio, ke la tempo en Dio ne divideblas.

Jen problemo grava en teologio, æar oni devas decidi, æu la biblia rakonto pri la kreo postulas la kreon ekde la eterno, æu la kreo en la tempo, æu nek unu, ne alian?

11. Laö la doktrino de la kontinua kreo (vd), la mondo konserviûas dum Dio konservas ûin. Jen daöra cikleco en Dio, post la kreo. Se tiu konservo ne okazos, la kreita mondo principe revenus en la katastrofan ciklon de malapero.

Se la kondo konserviøas, per la dia zorgo, sed tamen povas ïanûigi, æio denove okazos laö la dia volo (aö leûo). Jen la dia æeesto en la cikleco mem de la mondo.

12. Interne de Dio mem la multobleco de la diaj personoj per la sinsekva generado estas nova speco de cikleco, proponita de la neoplatonisma filozofio. Per tiu modelo estis difinita la kristana Triunuo (vd), - Patro, Filo, Sankta Spirito.

Analoge okazas en la hinduisma Triunuo – Brahmo (vd), Ïivao, Viïnuo.

E. Pauli.


CIKLOTIMIO (N). 0956.

A: cyclothymia. F: cyclothymie. G: Cyclothymie. H: ciclotimia. I: ciclotimia. P: ciclotimia. R:

 

1. Erudicia vorto, ciklotimio estas kunmeto el la grekaj 6 b 6 8 @ H , -@ L . (= cirklo, ciklo) kaj 2 L : ` H (= deziro, volo). Eble estis Kraepelin la kreinto de la termino (G. Dumas,Traité de Ps., II, 960).

Substantiva radiko.

 

2. Ciklotimio estas psikozo kun alterno de ekscitiøo (kun senta kaj intelekta granda aktiveco) kaj deprimiøo (kun senta kaj aga inerteco).

La eksciteco atingas foje staton de manio, kun posta morbeca melankolio.

Priskribe, psikomanio estas cikla frenezeco (Falret) aý periodeca psikozo (G. Dumas, Traktato de psikologio, Traité de psychologie, II, 946 ks.).

Psikotimia psikologia tipo surpriziøas pro la facileco per kio individuo pasas el la ekstrovertita stato al la inversa karaktero.

 

3. Jen socia problemo por homoj enpostenigitaj en respondecaj profesioj, kiel profesoro, politikisto, žurnalisto. Sed kutime ne tiel ofte ciklotimia tipo estas malbona poeto.

E. Pauli.

 


CINIKA, -ISMO (skolo) (+). 0957.

Gr: 6 L < 4 6 ` H , -Z , -` < . L: cynicus, -a, -um.

A: cynikal; cynism. F: cynique; cynisme. G: cynisch.H: cinico; cinismo. I: cínico; cinismo. P: cínico; cinismo. R: (tsiníscheskij); (tsinisnízm).

 

1. Etimologie, cinika devenas rekte el la greka 6 L < 4 6 ` H , rilata al 6 b T < (= hundo), genetivo 6 L < ` H (= de hundo).

Adjektiva radiko. Vortformoj: cinika, cinikeco, cinikismo.

 

2. Cinika estas la sento de tiu, kiu en socia rondo praktikas indiferente æiujn homajn agojn, kontraste al formalistoj, kiuj konsideras kelkajn aparte nedecaj kaj malnoblaj. En îiuj socioj estas homoj tro formalismaj; aliaj tre ekvilibraj; fine, tiuj, kiuj reagas per la neo de îiu speco de formalismo.

 

3. En la antikva epoko la reago okazis fare de la filozofoj de la malgranda sokrata skolo de Antisteno, al kiu apartenis Diogeno, kaj kiuj adoptis la nomon de cinikuloj, pro la la karakteriza senhonteco de la hundoj surstrate.

 

4. Modernepoke reaperis formoj de cinikismo, kelkaj kun iom da ekvilibro.

Hipioj (vd) celis plenan liberecon pri kiel vesti, kiel socie rilatiøi, kontraý fiksaj kutimoj, kontraý la socio de konsumado.

Naturistoj (vd) pledas la avantaøon vivi sen vestoj, precipe en banlokoj.

La tiel nomata "sporta" vestmaniero en sociaj lokoj estas speco de milda cinikismo.

E. Pauli

 


CIONO, -ISMO. 0958.

A: zionism. F: sionisme. G: Zionismus. H: sionismo. I: P: sionismo. R: (cionízm).

 

1. Etimologie, Ciono devenas el la hebrea Siyyon, en Septuaginto

G , \ T < , kaj G \ T < , kun senco ne konata, eble seka monteto, sen akvo.

Substantiva radiko. Vortformoj: Ciono, cionisto, cionismo.

 

2. Ciono estas monteto de Jeruzalemo. Tie estis fortikaëo de la jebuseoj, konkerita de la reûo Davido (IKron.11).

Norde, sur alia monteto, al kiu pasis la nomo Ciono, konstruis Salomono la judan templon, kaj ke pro tio fariøis simbolo de la urbo kaj de la juda popolo mem.

 

3. Cionismo estis movado naskiûinta en Eýropo dum la 19-a jarcento, per kio judoj proponis sin reakiri la ïtatan kondiîon en iu loko de la mondo.

Nuance, hebreismo (vd 2631) signifas la hebrean kulturon, idelogion kaj koncernan studon, dum cionismo rilatas precipe al la politika aspekto de la etna grupo.

Pri la regiono de la mondo, kie krei la Ïtaton de Israelo okazis pluraj proponoj, kaj la prefero îiam estis la repreno de la historia lando de Palestino.

Kiel formaligita movado, cionismo komenciûis per instituciita organizaëo en 1897, okaze de kunsido en Basileo, Svislando, gvide de aýstra ëurnalisto, Theodor Herz, naskiûinta en Budapesto.

La cionisma plano komencis sian efektiviûon per imigracia koloniigado de la regiono de Palestino per alvenigado de eksterlandaj judaj familioj.

Konsekvence de la internaciaj ïanûoj en la eöropa koloniisma povo post la Mondmilitoj kaj ïanûoj en la orienta situacio, reaperis la Ïtato de Israelo, formaligita de UNO, en 14-5-1948.

 

4. La ideologia bazo de cionismo estis la kultura karakterizo de semida popolo, kiu dum jarmiloj konservis apartan propran ideologion, kun sanktaj skribaëoj en la antikva hebrea lingvo (vd 2430), kaj en kiuj la hebrea popolo estas prezentata kiel elektita de Dio, per promeso fare al patriarko Abrahamo, kiu inkluzivis la teritorion ekde de Egipto ûis la rivero Eöfrato (Gen 15, 18).

Aliflanke, ankaý arameoj kaj araboj vivis longedaýre en Palestino, kun aparta kulturo.

La rezultintaj konfliktoj montras kiel malfacile estas garantii al îiuj homoj vivi sur la tero, kiam îiuj insistas pri siaj apartaj kredoj kaj rasaj sentoj akirataj en la pasintaj cirkonstancoj.

5. Principe, neniu homo estas natura posedando de iu ajn parto de la terglobo, kaj por okupi ûin la homoj devas esti kapablaj fari interkonsenton.

Ankaö, post kiam okazas okupado de tero, neniu restas absoluta okupanto. Iri kaj reveni estas fundamenta rajto de îiu individuo. Homaj interkonsentoj kaj leûoj nur plibonigas tiun rajton, sed ne povas simple malpermesi ûin.

Cetere, homoj devas antaö îio vivi kiel homaro, ne nur kiel nacioj rezistemaj unuj kontraö la aliaj.

La kapablo de judoj kaj de aliaj semidoj kreskeme komprenas tion, kaj fariûas feliîaj komunumoj en vasta regiono kie, laö iliaj kredoj mem, estis la Paradizo.

E. Pauli.