CIPRO. Filozofio en... 0960.

Ûeneralaëoj (vd 0960-000).

Filozofoj de Cipro (vd 0960-002).

Resumo de filozofio en Cipro (vd 0960-005).

 


CIRCULUS VITIOSUS. (L: 0960).

 

1. Latina esprimo, ofta en skolastika filozofio, ekvivalenta laötere al malvirta cirklo, difektita cirklo, korupta cirko, por analogie esprimi eraran rezonon, kiu fariûas per inversiûo, en tio, kio estas pruvenda.

Ekvivalentaj esprimoj: rezoninversiûo, logika cirklo, cirklorezono (0965), rezoncirklo, pruvcirklo, petitio principii (vd L: ) (= peto pri la principo).

 

2. Circulus vitiosus okazas en du fundamentaj operacioj, en juûo (en senco de dua operacio) kaj en rezono (en senco de tria operacio).

 

Koncerne al circulus vitiosus en juûo la inversiûo de la pruvo okazas, kiam la implicita pruvenda aserto per eksplicitado, jam estas uzata por la eksplicitado mem.

Kiam ekzemple, skeptikulo eksplicitas ke li certas nenion certe koni (jen universala aserto), li jam uzas certecon, por pruvi, per eksplicitado, ke li certas pri la universala dubo.

 

Koncerne al circulus vitiosus en rezono - dirata rezoncirklo, - tio okazas, kiam la pruvenda konkludo enhavas elementojn supozataj en la premisoj.

Ne eblas uzi kiel premison, tio, kio ankoraý estas pruvenda.

E. Pauli

 


CIRKLO (Z). 0961.

Gr: 6 b 6 8 @ H , -@ L . L: circulus, -i.

A: circle. F: cercle. G: Zirkel. H: círculo. I: cerchio; círcolo. P: círculo. R: (okrúzhnost), (krug).

 

1. Etimologie, cirklo devenas el la latina circulus (= cirklo), enkadre de la eýropa radiko ker- (= kurba). Samdevena estas la menciita vorto kurba kaj krono.

Substantiva radiko.

 

2. Cirklo, en propra senco, estas ronda, fermita, ebena figuro, kies punktoj egaldistancas de la centro.

Nuance, disko estas areo cirkaöata de la cirklo, dum la cirklo mem estas nur la îirkaöaëo.

Kontraste, la ovala figuro ïanûas kreskeme la distancojn rilate al la centro, por poste reveni samproporcie al la antaöa distanco, imitante ovon.

Pli akre kontrastas la angulaj figuroj, - triangulo, kvadratro, pluranguloj.

 

4. En figura senco (vd 0963), cirklo analogas kun kelkaj situacioj, kiuj do estas menciitaj per øi.

a) Cirklo kiel simbolo (vd 0963) signifas ion per ekvivalenteco.

b). Movadaj grupoj fariøas konataj figure kiel cirklo, îar pluraj æirkaýas iun æefon; en filozofia kampo notindas la pozitivisma Cirklo de Vieno (vd 0891).

 

c). Estaëo infinita, precipe Dio konceptata kiel infinita, povas esti metafore dirata cirklo, pro kelkaj esencaj analogioj.

Kiel jam aliaj, Bonaventuro asertis, ke Dio estas "kiel cirklo, kies centro estas ie ajn kaj la cirkonferenco nenie" (Itinerarium mentis ad Deum).

Same oni povas uzi la imagon de la sfero (vd), kun iom da avantaøo, pro tio ke æiuj direktoj estas menciitaj.

 

c) En mensaj operacioj kun reveno al komenco, tiu reveno povas esti menciita metafore per cirklo.

En logiko kaj gnozeologio tiu figura cirkla reveno de la menso sur sin mem okazas, kiam oni pruvas erare pere de tio, kio ankoraý estas pruvenda; jen la tiel nomita cirklorezono (vd 0965). kaj petado de principo, latine petitio principii (vd L: 6290).

Pluraj filozofiaj sistemoj estas akuzataj kiel dependaj de cirklorezonoj. Jam je la komenco, kie estas necese decidi inter certeco kaj skeptikismo, inter realismo kaj ideismo, inter racionalismo kaj empiriismo povas okazi cirklorezono.

Skeptikistoj akuzas al dogmistoj pri cirklorezono, kiam tiuj îi asertas la certecon; inverse la dogmistoj akuzas al skeptikistoj de cirklorezono dum ili asertas la dubon. Efektive, ili asertas certece, ke ili æiam dubas.

Same okazas en la apartaj kazoj de analizo (vd) kaj hermeneötiko (vd); dum oni analizas oni jam uzas elementojn de la analizo mem; dum estas farata la hermeneötiko, tiu îi enhavas antaösupozojn, kaj do eblas okazi la hermeötika cirklo (vd 0965,7).

 

d) En metafiziko kaj filozofio pri la naturo okazas pluraj doktrinoj, kiuj prezentas formojn de reveno, kaj ke pro tio estas figure cirklaj interpretoj de la realo.

Kelkaj monismaj emanatismaj formoj de mondkoncepto imagas, ke io devenas kaj revenas al la unua principo; ekzemple, la neoplatonisma emanatismo de Plotino kaj Proklo; la eterna reveno de io, de pitagoranoj kaj stoikistoj; la bramanisma kaj budisma koncepto pri la fundamenta realo; la mondkoncepto de Nietzsche.

La kristana mondkoncepto estas influata de la neoplatonisma reveno al la unua fonto; Dio kreas, kaj per la reveno fariøas la eterna regno de Dio. Tre akcentis tion la neoplatona Johano Eriugeno Skoto Eriugeno (æ.800-870) per la hierarkia organizado de la estažoj en kvin modojn, ekde Dio øis la fina reveno de la homa animo. "Tiu æi estas ne-esto kiam øi estas konsiderata ekster la stato de dia graco; øi fariøas esto, kiam øi revenas al Dio" (Pri la divido de la naturo, 13).

Simila cirkla penso troviøas en Nikolao el Kuzo, kiam li avertas, ke en Dio okazas la renkonto de kontraýoj (coincidentia oppositorum).

La reveno al la Kreinto okazas ankaö per la kulto. Unuflanke Dio kreas; aliflanke la kreitaëo restas la gloro de Dio. Cetere, kiam okazas peko, tio signifas la apartigon rilate Dion; inverse, pento estas reaproksimado al Dio.

 

La dialektika filozofio, precipe de Hegel, karakteriziøas per la .

sinsekvaj cirkloj: tezo, antitezo, sintezo. La filozofio de Hegel estas priskribata kiel "la cirklo de cirkloj" (Hans Leisegang).

 

5. Doktrino. Estas distingo inter tio, kio estas dirata pri la cirklo kiel nocio, - jen propra, jen figura, - kaj tio, kio defendeblas kiel doktrino. En diversaj kampoj, cirklo prezentas siajn interpretojn.

 

a) En estetiko la cirkla figuro ne gravas kiel estetika figuro, pro manko de diverseco. Tamen, cirklo havas sufiîe difinitan lokon (vd 0962).

 

b) Gravas la figuro de cirklo en matematikaj kaj mekanikaj esploroj, pro la logikeco de iliaj propraëoj.

Matematiko rigardas cirklon kiel abstraktan figuron, kio estas esplorata sen rekta atento al la realo. Oni povas, ekzemple, aserti, ke la rekta linio estas cirklo, kies punktoj situas en infinita distanco de la centro. Æu en la realo tio fakte okazas? Jen alia afero, pri kio restas diskuti; tio dependas æu la etenda kvanto fakte eblas esti infinita.

Mekaniko esploras la cirklan movon kiel revenanta sur sin mem, pro la avantaûo ke ûi povas ripetiûi senhalte sur la sama loko.

 

c) Estas cirklo io ne facile klarigebla gnozeologie kaj ontologie. Enhavas cirklo la problemon pri la infiniteco de la spaco. La demando, æu spaco estas io sendependa de la korpoj, æu determino de la korpoj mem (vd).

La rigardo îirkaö ni vidas la mondon kiel horizontalan cirklon, kaj la supron kiel kupolon. Jen gnozeologia malfacilaëo okazanta plurajn erarojn. Antikvuloj imagis la teron kiel platan diskon, kun Oceano kiel cirkaöantan riveron. Tiaj eraraj imagoj influas ankoraö hodiaö la religian lingvaëon.

E. Pauli.

 


CIRKLO. Estetikeco de la.... 0962.

 

1. Pro la egalaj distancoj de la punktoj ekde la centro, cirklo (vd 0961) montriûas figuro tre racia, por la mensa kapto kaj por la okula rigardo. Pro tiu facileco de kompreno kaj minimumo de novaëo, cirklo montriûas novaëo tuj elîerpebla kaj pro tio nur kun minimuma estetika efekto.

Aliflanke cirklo ne estas malagrabla., pro ties facila komprenebleco, malgraý la sennoveco.

 

2. Se oni kreskigas la cirklon, per tiu grandigo kreskas la kvanton por esti rigardata kaj mense absorbata.

Same per la multobligo de cirkloj kreskas la estetikeco. Tio okazes precipe se la cirkloj estas metataj en ritmo de sinsevko.

Per kombino de cirklo kun aliaj formoj, kiel en disko, kupolo, arko, kolono, denove fariûas la kresko de estetikeco. Pro tio multas la motivoj, pro kio cirklo oftas en estetiko de la formoj (vd), precipe de arkitekturo.

E. Pauli.

 


CIRKLO KIEL SIMBOLO. 0963.

 

1. Kvar estas la fundamentaj simboloj: cirklo, centro (vd 0933), kvadrato (vd), kruco (vd).

Oni avertu, ke simbolo signifas per ekvivalenteco, kaj ne rekte (nek propre, nek figure). Sed tamen la figuraj aspektoj povas sugesti la formadon mem de la simbolo.

Kiel matematika simbolo, cirklo enhavas abstraktan karakteron kaj sekve facile povas esti elektata kiel ekvilanto de abstraktaj kaj subtilaj aferoj.

Nuance, rado rondiradas, dum cirklo ne inkluzivas tiun ideon; tamen, kiel simboloj cirklo kaj rado alproksimiûas.

 

2. Kiel simbolo de Dio, cirklo ekvivalentas la dian perfektecon. Principe, punkto estas la perfekteco, kaj la cirklo estas etendo de tiu punkto, sekve etendo de ties perfekteco.

Neoplatonanoj ofte komparis Dion al cirklo, kies centro estas en iu ajn loko (vd 0963,4). Îio emanas el Dio, kaj revenas al Li.

Laö la neoplatona Ploteno, el la Uno emanas la Logoso; siavice el la Logoso emanas la Animo de la Mondo, el kiu emanas la individuajn animojn kaj la materio. Revene, îi aspiras al la Uno, kiel okazas en la ekstazo.

La kristana teologio similas al la neoplatona sistemo: îio venas el la kreinto, kaj îio revenas al Li, per la kulto kaj per la Dia Regno.

 

3. La mondo havas ankaö en cirklo sian simbolon, kiam rigardata partoprenanto de la dia perfekteco; cetere, la kosmo mem aspektas cirkla etendo en la spaco.

Cirkloj en sinsekvo simbole reprezentas la hierarkion de la estaëoj. Longe pri tio verkis Pseöda Dionizo.

 

4. Cirklo kiel rado îirkaöiranta estas simbolo de la tempo pasanta, kaj iamaniere îiam revenanta.

Rado estas ankaý simbolo de fortuno.

 

5. En kabalo, cirklo ene de la retangulo de kvadrato signifas fajreron de la dia fajro kaïita en la materio, kaj animas tiun materion per la fajro de la vivo.

E. Pauli.

 


CIRKLO DE VIENO. 0964.

 

1. Cirklo de Vieno, - Der Wiener Kreis, - estas la nomo per kio fariøis konata neopozitivisma skolo centrigita en Vieno (vd 0632-408), komenciûinta per kunsidoj ekde 1924, elstariøinta ekde la seminario de 1l929, kun samtempa partopreno de sciencistoj, gvide je la komenco de Moritz Schlick (n. Berlino 1882-Vieno, 1936), profesoro pri filozofio de la induktivaj sciencoj.

 

2. Neopozitivismo elstarigis, kontraö la racionalismaj filozofioj, ke la konoj sen apogo en la sperto estas io sen signifo.

Aliflanke, la defendo de tiu vidunkto, metis al neo-pozitivismo mem en cirklorezonon.

E. Pauli.

 


CIRKLOREZONO (cirklopruvo). 0965.

L: circulus vitiosus; circulus in probrando, petitio principii. A: cirkle. F: circulaire, circle vitieux. G: Circulus vitiosus, Zirkel, Zirkelbeweis. H: círculo vicioso. I: circolo viziozo. P: círculo vicioso. R: (norochnyj).

 

1. Vorformado per cirklo kaj rezono. En tiu formado, cirklo aperas en figura senco, æar utiligata pro la simileco inter cirklo kaj tiu erara rezonado (vd 0890-3).

2. Cirklorezono, en logiko, estas erara procedo en la sistema ordo de la konektitaj pensoj per ne akceptebla inversiûo tiamaniere, ke la pruvenda aserto jam estas uzata kiel bazo de la pruvo; per A pruviûas B, kaj per B, la A.

Ekzemple, homo estas libera, îar li agas libere, do îar li libere agas, li havas liberan volon.

 

3. Okazas plureco de nomoj por la sama cirklorezono, kvankam kun nuancaj sekundaraj diferencoj de detaloj. Foje enmiksiøas nomoj de subspecoj de la sama cirklorezono, foje nomoj pli vastaj, kiel sofismo (vd)..

En tiu plureco de nomoj por signifi la inversiûon en la fluo de la elementoj de pruvo, la esenco estas la inversiûo en la rezono; sekve, rezoninversiûo (vd) estas la plej bona nomo.

Ekvivalenta esprimo estas "cirklo en pruvo" (latine, circulus in probando) (vd).

Ekvivalenta dialelo (vd), jen gredevena nomo por cirklorezono.

Komparu, circulus vitiosus (vd L: 0960).

 

Grupo de nomo uzas la analogion kun la cirklo. Jen la jam cititaj cirklorezono , cirklo en pruvo, circulus vitiosus.

Oftas uzo de, rezoncirklo, kiu enhavas la analogion per kio cirkulara movo revenas al la komenco; tiu figuro enhavas la analogian signifon de rezoninversiûo, sed kiu la kunteksto kaj semantika uzo kompletigas.

Kartezio nomis al rezoninversiûo per logika cirklo; jen nomo kiu garantias ke la afero situas en la logika kampo de la menso, kvankam uzanta la analogio kun la matematika cirklo; takse, la kartezia logika cirklo estas iomete pli vasta ol rezoninversiûo.

Koncerne al la latina skolastica esprimo circulus vitiosus (= malvirta cirklo, korukpta cirklo, difektita cirklo), kiun pluraj lingvoj tradukas laötere, kiam ili havas la korespondan substantiva radikon vitium (= malvirto, korupteco), adjektivan vitiosus (malvirta, korupta, difektita). Takse, tiu nomo sugestas la rezoninversiûon kiel io malprava kaj erara. Cetere, oni atentu, ke la skolastika circulus vitiosus ofte estas internacie kaj do erudicie rekte uzata (vd L: 0965).

Fine, citendas ankaö la latina petitio principii (= peto de la principo, aö pri la principo), kiu siavice tradukas la grekan J Î ¦ > D P ­ H . Oni imagas ke en rezoninversiûo la argumentanto, por pruvi, postulas senrajte iun antaýsupozon.

 

Paradokso (vd) ne signifas rekte cirklorezonon; sed pluraj paradoksoj fakte estas kaïaj cirklorezonoj, aö almenaö similaëo. Kiu ne akceptas la eblecon de efektiva paradokso, serîas montri kie ûi okazas.

 

4. Kutime, la ekstera aspekto de cirklorezono estas sofisma, îar prezentita tiamaniere, ke unuavide ne montriûas la preno de la konkludo kiel premiso. Erarema homo faras tion nekonscie; sofisto, trompisto, aö speerta profesoro pri logiko, aö ïercanto, faras tion artifike.

 

Didaktike jam Aristotelo avertis pri la substilaëoj de la sofismoj kun cirklorezonoj, montrante kiam la premisoj jam antaýsupozas la pruvon (Top. VII, 13. 162b; Sof. El.5. 167b; Anal. Priora II, 16. 64a 28

Same Petro la Hispana (Summullae logicales, 753) avertis pri la kaïa aspekto de la cirklorezonoj.

 

5. Specoj. Laýforme cirklorezonoj povas okazi per eraro en la operaciado mem.:

- foje en la kampo de la juøa operacio,

-foje ne la kampo de la rezona operacio.

La specoj de cirklorezonoj ne havas klarajn nomojn (vd 3). Rekomendindas, do, kiel avertite, ke oni atentu rekte al la mensaj operacioj, en kiuj la cirklorezonoj okazas.

 

a). Cirklo rezono okazas en la operacio de juøo, kiam erare fariøas la operacio de rezono, por ekspliciti la implicažon; do, per erara inferenco (vd). Erare fariøas la eksplicitado (aý inferenco) de io, kiam estas atribuata al la implica enhavo, ion ne ebla, sed kies eksplicitado tamen estas asertata. Jen la cirklorezono de skeptikisto, kiu acertas sian universalan certecon, ke nur okazas dubo.

Alia ekzemplo estas la radikala empiriismo, kiam li asertas sian empiriisman tezon per uzo de la kontraýa racionalisma operacio. Avertas la racionalistoj, ke empiriisto ne kapablas pruvi sian tezon, nek kompreni ûin, sen samtempe pensi kiel racionalisto (vd).

 

b) Cirklo rezono okazas precipe en la operacio de rezono. Pli vaste, laýforme, okazas la eblecoj de cirklorezonoj enkadre de la tria mensa operacio, - la rezono.

Siavice, ankaö laöforme, cirklorezonoj povas esti deduktaj cirklorezonoj (sintezaj) aý induktaj cirklorezonoj (analizaj).

Ambaý specoj de rerzonoj uzas plurajn propoziciojn; jen, pro kio la eraro facilas.

Per pluraj specifaj nomoj, logiko esploras laýforme la cirklorezonojn, kaj sub pli øenerala nomo, - sofismo (vd).

6. Laömaterie, cirklo rezono rilatas al temo kie ûi estas uzata kiel rezona procedo, por atingi rezultojn.

Historie, multaj estas la cirkloj okazintaj en filozofiaj kaj aliaj sciencoj; pro tio okazas la diverseco de sistemoj. Sed ne îiuj akordas pri la fakto de tiaj cirkloj. Pri la deirpunkto de la certeco, skeptikistoj akuzas la dogmistojn; inverse la dogmistoj akuzas la skeptikistiojn.

Sekve de tio okazas iom da pesimismo en la kampo de la homa saûo. Avertis Seksto la Empiriisto:

"Cirklo aperas, kiam, tio, kio devas esti konfirmita pri la esplorata afero postulas la pruvon elprenata de la afero esplorata. Îar oni povas akcepti neniun el la du por pruvi la alian, oni haltas la juûon pri ambaö" (Hyp. Pyrrh. I, xv, 168-69).

Inverse, kutime estas asertata kontraö la skeptikismo, ke ili rondiradas, îar kiam ili asertas la skeptikisman dubon, samtempe ili proponas tion kiel certa.

7. Se oni demandas pri la rezoncirkloj de îiuj apartaj kazoj, neniam finiûas la ekspono de la temo. Kelkaj specialaj estas almenaö citendaj.

Oni avertas kontraö la radikala racionalismo, precipe de platonismo kaj karteziismo.

 

Kartezio en la pruvo de la realo de mia mio (vd) pravas, nur se oni akceptas tion, kion li supozas.

Supozis Kartezio ke, per la konstato de mia mi, li jam pruvis la realon de tiu mi.

Sekve, li pasas al alia realo, Dio.

Fine, ekde la vereco de la reala Dio, li pruvas silogisme, ke la sensaj fenomenoj estas realaj; jen pera certeco kaj realismo pri la ekstera mondo. Jen senpera realismo.

 

Pri analiza cirklo (vd) estas diskutado. Kutime oni progresas per analizo. Sed estas demandenda, æu en analizo okazas cirklo?

Same, oni demandu æu okazas hermeneötika cirklo (vd 2501)? La demando estas, æu, - dum oni analizas kaj dum oni interpretas hermeneötike, jam okazas la uzo de tio, kio estas analizata, kaj de tio kio estas interpretata ?

 

8. Ne îiu cirklo en logiko kaj gnozeologio, analizo kaj hermeneötiko estas difektita, kiam per la rekta atento, kun la samtempa malrekta atento, oni konstatas plurajn elementojn samtempe. Per tiu samtempeco de la atento okazas la sekva ebleco per unuj konstatitaj elementoj pravigi la aliajn.

Pro tiu samtempa ebleco atenti plurajn elementojn okazas la eblo rezoni, kaj distingi, kiam la rezono estas korekta, kaj kiam estas rezoncirklo.

E. Pauli.

 


CIRKONSTANCO (*). 0966.

L: cirkunstantia, -ae.

A: circumstance. F: circonstance. G: Umstand. H: circunstancia. I: circonstanza. P: circunstância. R: (obstojátelstvo).

 

1. Etimologie, cirkonstanco devenas el la latina circumstantia (= la stato esti îirkaýe, la kolekto de tio kio estas îirkaýe), siavice el la adjektiva participo cirumstans, -antis (= kio estas îirka e), kunmeto el circum (= îirkaý) kaj sto, -are (= stari).

Substantiva radiko. Vortformoj: cirkonstanco, cirkonstanca, cirkonstancaro, procirkonstanca.

 

2. Cirkonstanco estas aparta detalo eventuale akompananta agon sen aparteni al la specifeco mem de la ago. Ekzemple, vetera cirkonstanco; malfavoraj cirkunstancoj. Îiam la cirunstanco estas ekstera, foje spaca laý la etimologia signifo, foje per ia alia rilato, kio, sen esti esenca, tamen akompanas la agon.

Nuance, la ekstereco ne necese signifas ian influon en la ago, dum la nocio de cirkonstanco havas ian influon en tiu ago, kvankam sen îanûo de la speco.

 

3. Pri la graveco de la cirkonstancoj. Malgraý sensignifaj, cirkonstancoj havas tamen gravan rolon en ordinara vivo, scienca esploro, moralo, juro, arto.

La ordinara vivo restas kutime en la aranûo de cirkonstancoj. Per la cirkonstancoj strukturiøas la vivo. Ekster la cirkonstancaro personon perdas sian memsekurecon. Infanoj ekster la cirkonstancoj ploras.

La scienca esploro provas pere de la akcidencaj okazaëoj progresi iom post iom en direkto de la pli specifaj determinoj.

Moralaj agoj havas sian respondecon influataj de la averto kaj intencoj rilate al objektoj, tre varie determinitaj.

Juro same avertas pri la graveco de la cirkonstancoj.

En arto estas konate ke, - kvankam la îefa konsistas en la esprimo kaj komuniko, - la stilaj cirkonstancoj tre ïatas la homojn.

 

4. Specoj. La klasado de la circonstancoj fariøas foje la formo de influado, foje simple per la materia indiko de la afero.

Miksa, sed praktika estas la sekvo de cirkonstancoj prezentita de Cicerono:

"kiu,

kio,

per kiaj rimedoj,

kial,

kiel,

kiam"

(quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo, quando).

 

Quis (= kiu) - signifas la akcidencan kvaliton, per kiu la aganta subjekto povas influi la karakterizon de la ago. Ekzemple, se la aganto estas eminenta gravulo, tiu cirkonstanco karakterizas apartamaniere sian agon, kiu do estas malsama ol tiu de ordinara civitano aý de simplulo, aý de infano.

Quid (= kio) - demandas pri la objekto de la ago, laý kvante aý laý alia kvalito. Ekzemple, en rabo, kiu objekto estis rabita. La kvanto, foje granda, foje malpligranda, influas la moralan taksadon de iu ago, kiu fariûas pli grava, aý malpli grava. Valoro, ekzemple honoro, estas tre signifa "kio" en taksado de cirkonstancoj.

Ubi (= kie) - atentas apartajn rilatojn al la loko.

Quibus auxiliis (= per kiaj rimedoj) - rilatas al la helpoj kaj instrumentoj okazas la ago kaj faro. Ekzemple, per mono, mensogo, kalumnio, pervoîe, skribe, ïtelo.

Cur (= kial) - esprimas la formon de la maniero agi. Tiu æi povas esti subjektiva, ekzemple, pli aý malpli avertita ago; objektiva, rabo kun perforto, sen perforto, kun trompo, sentrompo.

Quomodo (= kiel) - avertas pri la formo de la maniero agi, kiu povas esti subjektiva, ekzemple, pli kaj malpli avertita ago; objektiva, ago sen perforto, kun perforto, kun trompo.

Quando (= quando) - rilatas la tempon. Ekzemple, dum kiom da tempo daýris la intenco, bone aý malbone agi.

 

Oni avertu ankaý pri la efikeco, pri kio okazas la distingo inter pligravigaj cirkonstancoj, îar estas objektoj pli postulemaj, kaj tiuj ïanûantaj la specon de la ago, îar ekzemple la vundito estas ne nur persono, sed ankaý aýtoritatulo.

Enkadre de la moralo kaj juro, la prigravigaj cirkonstancoj mildigas la respondecon, îar tiaj cirkonstancoj venintaj el la objekto pelas al ago. Tiuj cirkonstancoj, kiuj ûanûas la specon de ago, jam ne estas propre cirkonstancoj; en la prezentita ekzemplo, ne þanøiøas la vundo, sed aldoniøas dua afero, la atako al aýtoritato.

 

4. Kiel ekzistencialo estas cirkonstanco unu el la elementoj pri kio avertas la ekzistencialialisma priskribo.

En aparta ekzistencialisma kunteksto de Ortega y Gasset, cirkontanco estas elemento de la homa strukturo mem.

Krom la aliaj cirkonstancoj îirkaö mi, mi mem estas unu el la cirkonstancoj, kiel en la esprimo: "Mi kaj mia cirkonstanco..." ( Ortega y Gasset, Meditoj de Quijote - Meditaciones del Quijote, 1914; Kompletaj Verkoj, I, 322).

E. Pauli.

 


CIRKUMCIDI, -O (Z) (filozofiaj aspektoj). 0967.

Gr: B , D 4 F J X : < T ; B , D 4 F J @ : Z . L: circumcido, -um, -ere; circumcisio, -onis.

A: cirumcise; circumcising. F: circoncire; circoncision. G: beschneiden; .... H: circuncidar; circuncision. I: circoncidere; circoncisione. P: circuncidar; circumcisão. R: (proisvodít obrezánie); (obrezánie).

1. Etimologie, cirkumcido devenas el la latina circumcidere (= tranæi æirkaý). En la hebrea brit milá (= akordo, aö pakto de cirkumcido).

Verba radiko. Vortformoj: cirkumcidi (tr), cirkuncido, cirkumcidito.

 

2. Cirkumcido, fiziologie, estas detranîo de la prepucio, sekve lasante malkovritan la peniskapon.

Jen sensignifa pratiko, okaze de fimozo, - pro mallareco de la prepucia ringo.

Sed cirkuncido estis ankaý praa rita praktiko de la semidoj, enhavanta religian signifon. Restis cirkumcido kiel religia juda rito, kaj ekstera signo de la raso kaj ties kredo (Gen 17, 10-12).

Ankaý al Jesuo estis aplikita la cirkuncido (Luko 2, 21), je la oka tago. Forlasis tamen la unuaj kristanojn tiun riton (Agoj 15, 19)..

3. Takse, kiel rito kun religia efiko, cirkumcido dependas rekte de la praveco mem de la kredo. Se falas tiu kredo, falas ankaö la senco de cirkuncido.

Enkadre de filozofio de la religio estas ne facile akcepti fiziologiajn tranîojn. Se la prepuco apartenas al la homa integreco, fariøas sensenca fortranîi tiun vivan parton.

Cetere, tiu rito aspektas kruela. Oftas en antikvaj semidaj religioj la kruelaëo; jen unu el ili, kiu tamen ne estas la plej kruela, kaj pro tio restis uzo tra la tempo.

 

4. Îe kelkaj etnoj aö îe kelkaj religiaj grupoj cirkumcido ligiøas al kredoj pri la duobla karaktero de la animo, maskla kaj ina. Îar la prepuco estas konsiderata ina karaktero, la cirkumcido liberigas la viron al sia vireco; inverse, simila operacio en la klitoro, liberigas la inan karakteron de la virino.

La doktrino pri la seksa duobleco de la animo enhavas malfacilaëojn, kaj dependas de kelkaj pruvendaj antaösupozoj. Enkadre de la biologia evoluo, sekso estas sekundara karaktero, - sed tzmen tre grava, - aperinta nur post kelka grado de la animala evoluo; en îi tiu kunteksto, se tiu duobleco okazas fare de la naturo, kiam øi eniras superan biologian tavolon, restas sensenca fari la ïanûon atenta al antaöa ina kaj vira karaktero de la animo.

Cetere, tiu hipotezo pri la antaýa seksa duobleco de la animo, estas en dependo de kredoj pri la aparta antaýekzisto de la animo.

Fine, kia ajn estu la motivo, - aö nur religia, aö en la doktrina supozo pri la duobleco de la animo kun la supozo de neceso de interveno por liberigi inon kaj viron,- tiu cirugia interfero estu almenaö per proporciaj mildaj rimedoj, sen la antikvaj kruelaj formoj de cirkuncido.

E. Pauli.