CIVILA (+). 0968.

L: civila, -e. A: civil, civilian, secular. F: civil. G: zivil, bürgerlich. H: civil. I: civile. P: civil. R: (tsivílnyj).

 

1. Etimologie, civila devenas el la latina civilis (= civila, apartenanta al civitano), siavice el civicus, fine el civis (= civitano), îio enkadre de la hindeý ropa radiko kei-, kun la fundamenta signifo kuïita, sternita.

Adjektiva radiko. Vortformoj: civila, civilulo. Proksima radiko: civito (vd).

 

2. Civila estas propra al simpla civitano konsiderata private sen aliaj karakterizoj ene de la socio, îefe sen la militista, la ïtata, la eklezia

Civilaj vestoj, ekzemple, estas libera maniero vesti, sen la formoj karakterizaj de la militistoj, de la pastroj, aý de iu ajn publika ofico.

 

3. La civila karaktero estas individua homa fundamenta rajto.

Nur enkadre de specifa funkcio eblas postuli la karakteron de la koncerna funkcio; kiam la civitano restas ekster tiu funkcio, li restas ankaö en sia civila kondiîo.

Enkadre de ofico, - ekzemple, oficiale prediki kaj celebri ritojn nome de difinita religio, - estas implicita, ke la ofico obeas al sia tuta kunteksto. Sed post la plenumata ofico, tiu celebranto revenas al libera civila stato.

 

La Ïtato povas devigi uniformon por soldato, se tio favoras la funkcion. Same, deviga uniformo por dungitaj publikaj funkciuloj, povas helpi la koncernan funkcion. Al tio reduktiøas la laýleøa devigo de uniformo por infanaj studentoj, per kio ili estu identigeblaj, por pli bona publika protekto, kaj tiel ili povu iri surstrate sen la akompano de la gepatroj.

Ordinare, ne povas la Ïtato devigi al îiuj civitanoj vesti sin per uniformo, nur îar ili estas civitanoj. Tamen, se estus necesa tiu identigo pere de uniformo, la Þtato povus devigi øin.

Oni imagu, ke du Þtatoj restus sur la sama teritorio. Jen kiam povus aperi avantaøo de klara identigilo por la distingo de la civitanoj de unu politika socio rilate la civitanojn de alia.

Certamaniere, la deviga uzo de identigilo por eksterlandanoj estas deviga uzo de uniformo.

4. Îu, flanke de privataj organizažoj – societoj, kluboj, politikaj partioj, religioj, komercaj kaj industriaj entreprenoj, - povas devigi la aliûintojn, oficistojn, laboristojn, adepptojn, uzi apartajn vestojn kaj aliajn distingilojn?

Principe apartaj vestoj kaj distingilojn nur eblas esti devigaj, se tio rilatas al funkcio mem, kaj do dum la funkcio. Sed apartaj vestoj kaj distingiloj ne povas esti devigaj tuttempe ekster la funkcio, æar tio estus kontraý la civilaj rajtoj de la individuo.

Kelkaj funkcioj klare postulas apartan veston. Aliaj postulas apartan veston nur kiel simbolo de celebro, ekzemplo, de religia rito, aý de publika ago de aýtoritatuloj.

 

Estas konate ke en la pasinteco pastroj, monakoj, monakinoj estis devigataj tuttempe vesti sin per deviga formo. Jen perforto kontraý civilaj rajtoj.

Same, kelkaj religioj perforte devigas tuttempe al æiuj aliøintoj certaj kutimoj kontrastaj al la civila øenerala uzo.

 

Eblas akcepti, ke io estu proponata por esti akceptata per libera opcio. Sed libera opcio implicas, ke îiumomente la opcianto povas lasi la antaöan opcion, kun la rajto ne esti ûenata pri tio.

E. Pauli.

 


CIVILIZACIO (+). 0970.

A: civilization. F: civilisation. G: Civilisation, Kultur. H: civilización. I: civilizazzione. P: civilização. R: (tsivilizátsija).

 

1. Etimologie, civilizacio estas moderna latina vortformado je la fino de la 18-a jarcento, surbaze de la latina civilis (= civila) (vd). Cetere, la vorto havis semantikajn evoluojn, kaj tra la modernaj lingvoj, sed îiam en kontraöa senco de sovaûeco kaj barbareco. Pri tiu semantiko kaj koncepto de civilizacio aperis vasta literaturo.

Substantiva radiko. Vortformoj: civilizacio, civilizacia. Proksima radiko: civiliz-i (vd).

 

2. Civilizacio estas la îiuflanka homara evoluo, precipe de kulturo kaj teknikaj rimedoj.

Nuance, kulturo (vd) elstarigas la mensan evoluon, sen la tekniko, dum civilizacio pli vaste signifas, kaj emfazas la teknikon kiel utilan al la homo. Cetere, civiliacio inkluzivas la mildecon de la sociaj moroj, akorde kun la vorto mem, kiu estas derivata el civilis (= civila, rilata al civitano).

Pluraj aspektoj prezentas la afero pri civilizacio. La unua, pri kio oni jam avertis, estas la semantiko de la vorto kaj difino de la koncepto. La aliaj estas la la diverseco en specojn ,historia kreo de la civilizacio kaj la doktrino pri la civilizacio, precipe pri la sociologiaj faktoroj kreantaj ûin.

 

3. Specoj. Laýforme, civilizacioj povas diferenciøi laý la grado de evoluo. Îar civilizacia evoluo okazas per gradoj, paroleblas pri malevoluintaj civilizacioj kaj pri mezevoluintaj civilizacioj.

En forta senco, civilizacio estas la kontraöo de sovaûeco (vd). Tiusence, civilizacio estas precipe dirata de la plej evoluintaj socioj.

En frua pasinteco civilizacio signifis îefe Mezoriento, poste îefe Eöropo. Modernepoke la eýropa civilizacio disvastiøis per koloniado. Sed iom post iom la tuta mondo kapabliøis evolui civilizacie kiel tutažo.

 

4. Laýmaterie, diversiøas la civilizacio per la plej signifaj faktoroj de la realo metata, per la teknika evoluo, en la servo de la homoj.

En tiu teknika senco jam ekzistis la civilizacio de la polurita þtono, la civilizacio de la bronzo, la civilizacio de la fero. Ne klare distingeblas la modernaj civilizacioj. Sed øi montriøas mirinde industria kaj elektronika.

Kompreneble, des pli evoluinta la civilizacio, des pli varias kaj komplikiøas la enhavaj elementoj, per kio fariøas la klasifikado laýmaterie.

 

4.. Historie la civilizacio estas ûenerala fenomeno konstatebla îe îiuj popoloj, sed per malsamaj gradoj de evoluo.

La plej avangardaj civilizacioj tendencas influi al la malplej disvolviûintaj, per ekspansio de la evoluinta popoloj kaj per la kapablo de asimilo fare de la malevoluintaj.

En forta senco, la plej evoluintaj popoloj estas nomataj civilizitaj, dum la plej malevoluintaj necivilizitaj.

La unuaj historiaj civilizacioj, kapablaj informi skribe pri si mem, aperis en Mezopotamio kaj Egipto, kaj daöradis en la helenan kaj eöropan. Paralele, vaste disvolviûis la civilizacio en Hindio kaj Malproksima Oriento, kun refleksoj, tra la Pacifika Oceano, en Ameriko æe la indianoj.

 

Post la ekspansio de la eöropa civilizacio al îiuj kontinentoj, iamaniere la civilizacio fariûis tutmonda. Kiel sekvo de la dua monda milito (1939-1945), la eöropa civilizacio perdis iomete sian mondan gvidantecon; tamen la eöropano konservas sian mirindan homan valoron, malgraý kelkaj fizikaj mankoj de la malnova kontinento.

En pluraj aspektoj elstaras parto de Ameriko kaj parto de Azio. Sed tio nur validas, kiam dirate pri la pinteco de la civilizacio, îar la nuna civilizacio estas fenomeno kiu atingas la terglobon tutaëe; oni jam ne povas paroli, kiel antaöe, pri pluraj nuntempaj civilizacioj.

 

4. Doktrino. Pri la faktoroj, aö kaözoj de la civilizacio esploras precipe la sociologio. Îu la îefa faktoro de la civilizacio estas la ekonomio? Îu la civilizacio dependas de aliaj ne ekonomiaj fortoj? Kompreneble, la filozofiaj ideologioj pri la akceptataj valoroj agas en la fundamento mem de la homaj decidoj, pri kiuj esploras la sociologio.

La formo de la civilizacio estas influata de valoroj. Historiaj civilizacioj havas nomojn kiuj tamen ne rekte karakterizas ilin per valoro; valoroj estas nur inkluzivitaj en la kunteksto. Gravas tamen, ke la nomo civiliazadio signifu iom da evoluo. Paroleblas ekzemple, pri sumera civilizacio, babilonia civilizacio, egipta civilizacio, helena civilizacio, mezepoka civilizacio, araba civilizacio, moderna civilizacio.

 

Elstaras pluraj teorioj pri la homa evoluo:

1) la pozitivisma teorio de la tri staûoj, prezentita de A. Comte (vd);

2) la potenco de la ekonomio super la aliaj rimedoj, laö Marx (vd);

3) la potenco de la psiko, laö Freud (vd);

4) la evoluciisma teorio per la selektado, laö precipe Darwin (vd);

5) spiritualisma teorio, kun pluraj formoj, per atribuo al spirita forto(vd).

Principe, la diverseco en tiaj teorioj estas nur pri la æefaj faktoroj de la civilizacia procezo.

Decidi pri kia hipotezo rajtas estas tasko de la empiria scienco. Sed la øenerala inspiro pri la konduto, per kio æio fariøas devo, estas filozofia.

 

6. Malbonoj de la civilizacio estas mankoj malrekte rezultintaj el la faktoroj de evoluo, precipe kiam ili okazigas gravajn malekvilibrojn, kiuj ne solveblas facile, kaj kiuj dependas tamen de la socio kiel tutaëo.

Foje okazas manko de laboro, manko de sano, manko de administra honesteco, manko de sekureco, manko de loûejoj, manko de nutraëoj.

Kelkaj malbonoj de la civilizacio estas difinitaj ideologie. Homoj tro spiritualismaj bedaýras la materian progreson. Inverse, homoj tro dediæemaj al materia progreso bedaýras la troigojn de la religioj.

 

Principe nenio þanøigas en novan staton, sen malekvilibro rilate la antaýan.

Sekve, saøa progreso fariøas per iom da kontrolo, por ke la malekvilibroj ne restu tro danøeraj.

Nek tro da progreso, nek mal tro da progreso! Sed planita progreso!

 

Jen kiam la registaro devas agi politike por kontroli la progreson kaj la civilizacion øenerale. La interve o de la politika interveno fariøas surbaze ke la afero rilatas al pluraj homoj.

Se la tiel diritaj malbonoj de la civilizacio ne estas esencaj al progreso, sed eventualaj kaj sekve kontroleblaj, apartenas al publika instanco plani la tutan aferon, por ke ne okazu manko de laboro, nek manko de sano, nek malhonesteco kaj de secureco, nek manko de loøejoj kaj de nutražoj.

Kompreneble, la publika tasko ne fariøas per formo de entrepreno, por doni rekte al æiu laý sia bezono. La publika tasko estas de kontrolo de la interago de la civitanoj kaj ties iniciatoj, por ke æio iru harmonie.

E. Pauli.

 


CIVILIZI, -O (*). 0971.

A: civilize; civilization. F: civiliser; civilisation. G: civilisieren; Civilisation. H: civilizar; civilización. I: civilizzare; civilizzazione. P: civilizar; civilização. R: (tsivilizovát); (tsivilizátsija).

 

1. Etimologie, civilizi, same kiel civilizacio (vd), devenas el moderna latina vortformado, fine de la 18-a jarcento, surbaze de la latina civilis (= civila) (vd).

Verba radiko. Vortformoj: civilizi (vd), civilizado, civilizito, necivilizito.

 

2. Civilizi estas formado de la individuo enkadre de la civilizacio tiamaniere, ke li agu akorde kun la nun atingata evoluo de la socio.

Nuance, civilizacio (vd) rilatas al la ûenerala stato de objektiva disvolviûo de la socio, dum civilizo estas la samo dirata precipe de la individuo.

E. Pauli.

 


CIVITANO. 0972.

Gr: B @ 8 \ J 0 H , -@ L . L: civis, -is. A: citizen. F: citoyen. G: Staedter .H: ciudadano. I: citadino. P: cidadão. R: (grashnadín).

 

1. Vortformado el civit-o (vd 0973) kaj sufikso -an-o, signifanta membron de grupo.

 

2. Civitano, striktasence, estas la individua elemento, per kio formiûas la civito (vd 0973), aý municipo (vd).

Larûasence, sed malrekte, la civitanoj tiel diriûas ankaý rilate la federacion de la urboj (aý municipoj) formantajn provincojn, naciajn ïtatojn, mondan unuiûon. Homoj estas do civitanoj de sia urbo kaj ankaý civitanoj de la mondo.

 

3. Devoj de la civitano. En socio okazas devoj, en la senco ke la socio formiøas per partopreno en kolektiva celo. Tiu kolektiva celo konsistas en kunlaboro por la progreso kaj por la sindefendo, aý sekureco.

Kompreneble, per la unio fariøas la forto.

Cetere, kelkaj aferoj simple ne eblas sen interkonsento. Se unu iras sur la sama linio, kaj se la alia venas, ili devas interkonsenti, por ke je la momento de renkonto, unu iru dekstre, alia maldekstre.

 

4. Pri la rajtoj de la civitanoj. La kolektiva celo de socio estas favore de la asociiøintoj. Sekve okazas rajtoj de la civitano, nomataj sociaj rajtoj.

Sed okazas tiuj elementoj de la civitano, kiuj ne estas transdonitaj al socio. Tiuj ne transfoneblaj rajtoj al socio, antaýaj al socio mem, estas pro tio nomataj fundamentaj , direblaj ankaý subjektivaj naturaj personaj rajtoj ne fordonitaj al la socia kontrakto.

Do, en politika socio civitanoj havas devojn rilate al la kolektiva celo, sed konservante tamen subjektivajn rajtojn en pluraj aspektoj. Estas du specoj de rajtoj:

- sociaj rajtoj, de la socio rilate la civitanon;

- fundamentaj rajtoj, antaýaj al socio.

Okazas la interkruciøo, æar la fundamentaj rajtoj ne transdonitaj al socio, devas tamen esti protektataj de la sama socio.

 

5. La distingo inter sociaj rajtoj kaj fundamentaj homaj rajtoj gravas en la konduto de la civitano. Pro tio oni foje kaj foje insistas pri la distingo mem, kaj pri la efekto de tiu distingo.

Unue, la socio fariûis pro neceso de kelkaj atingoj,- protekto kaj prospero, - kiuj nur eblus pere de la socio. Do, post la kreo de la socio, æiuj civitanoj rajtas ricevi la rezultojn de tiu kolektiva laboro.

Due, restis tamen kelkaj rajtoj ekster la socia kontrakto, kiuj ne estas atingataj de la socio, kaj nomataj, kiel jam dirite, homaj fundamentaj rajtoj (vd). Sed, inverse, la socio devas protekti tiujn devojn, kiam necese.

 

Neniu fordonas sian rajton je la vivo. Sekve, la socio ne rajtas je la vivo de iu ajn civitano. Por tio, la socio ne povas uzi la mortpunon (vd). Mortigo nur okazas per sindefendo, do malrekte, nur kiel konsekvenco.

Neniu fordonas sian rajton de libera penso (vd). Sekve, la socio ne rajtas decidi pri ideologioj, filozofioj, religioj, pri moralo. La socio nur zorgas pri la celoj de komuna prospero kaj defendo; certamaniere, en tiu specifa kampo la socio decidas ideologio, sed per la plimulto.

Neniu fordonis sian rajton elekti la registaron (vd). Sekve, la fundamenta formo de la socio estas respublika, demokratia, liberala, kun balotado por elekti kaj reelekti aý ne reelekti æiun civitanon, kondiæe ke estu per la plimulto.

En politika rajto ne validas la pli perfekta, sed la decido de la plimulto, ekster kio ne ekzistas institucia legitimeco.

 

5. Eduko por la civitaneco. Pri la devoj rilate la kolektivon, îiu civitano estu edukata tiamaniere, ke li konsciu pri sia partopreno kiel elemento formanta la socion. Jen la sento de civitaneco, per kio civitano sentas sin kiel kunlaboranto de la komunaj celoj, ne nur kiel ricevinto de avantaøoj.

Patrioteco (vd) estas la civitaneco rilata precipe al defendo de la kolektiva intereso antaý eksteraj malamikoj. Sed, patrioteco en integra senco estas æiu elstara sindomena partopreno en la intereso de la kolektivo.

 

Inkluzivas la eduko por la civitaneco la kompreno pri la politika institucia legitimeco, kio nur okazas per la decido de la plimulto

Foje civitanoj predikas la revolucion nome de pli perfekta reøimo. Sed tio principe ne validas, pro tio ke en politiko validas la decido de la plimulto. Por plibonigi reøimon elektatan de la plimulto nur eblas pere de demokratiaj rimedoj.

Lernu la civitano la respekton al la legitimeco, kaj ne elpensu perfortajn solvojn, per malordaj publikaj agitadoj, per terorismo, per revolucio, per milito.

E. Pauli.

 


CIVITO (+). 0973.

Gr: B ` 8 4 H , -, T H . L: civitas, -atis.

A: city (-state). F: cité. G: Stadt. H: ciudad. I: cità. P: cidade. R: grachdánstvo).

1. Etimologie, civito devenas el la latina civitas (= urbo, aro de civitanoj), enkadre de la hindeýropa radiko kei- (= esti kuïita, sternita). El la sama radiko devenas la gotika haims (= urbo), la germana Heim (= hejmo, loûejo), la angla home.

Substantiva radiko. Vortformoj: civito, civitano (vd), civitaneco, samcivitano, mondcivitaneco.

 

2. Civito estas urbo rigardata kiel politika organismo, pli aý malpli aýtonoma.

Kontraste, urbo (vd) signifas vastan domaron, kie loûas homoj. Do urbo ne signifas rekte la polítikan karakteron, kiu kutime ankaö okazas.

Pro tio oni almetas vorton, - kiel en urbo-ïtato - se tion oni ankaö deziras deklari. Similas do urbo-ïtato al urbo-municipo, malgraý kelkaj diferencoj.

 

3. Figure, civito (ankaö urbo) signifas alian specon de loûantaro. Ekzemple: civito de Dio (vd 0974), civito de la kosmo aö de la mondo (vd 0975), civito de la abeloj (kun nuancoj, ankaö urbo de la abeloj).

 

3. La politika organizado de civito oni diskutas. Fakte, tra la tempo okazis la plej diversaj formoj, ekde le simpla vilaûeto kaj triba loûejo, ûis la tute organizita Ïtato (vd), kun institucie difinitaj devoj kaj rajtoj de la civitanoj.

La plej difinita formo de politika reøimo (vd) atingata modernepoke estas la respubliko (vd), nomata ankaý demokratio (vd). Sed tiuj nome obeas al pluraj nuancoj.

 

4. Organiziøas civito materie kiel urbo (vd).

Îiu urbo de civito devas esti planita loko ne nur kiel loûantaro, ankaö atenta al la funkcioj de la loûantoj kiel civitanoj tiamaniere, ke la distribuado de domoj, stratoj, placoj, îirkaöaëoj servu al la politika karaktero de la grupo, celanta la kolektivan disvolviøon.

En la antikveco urbo havis kutime en la centro malgrandan monteton, pro strategiaj motivoj. Hodiaö estas aliaj la kolektivaj bezonoj. Pro la evoluo en tiu kampo, la moderna urbo diferenciûas tre multe de la antikva, îefe en tio, kio rilatas al la ebleco de vehikla cirkulado. Kreskeme fariûas la kolektivaj helpoj îiurilate.

En îiu ajn cirkonstanco, la civitanoj estas devigataj al politika plano kaj devas kunlabori por ke ûi estu plenumata.

E. Pauli.

 


CIVITO DE DIO. 0974.

 

  1. Metafore, civito de Dio, kontraste al civito de la diablo, signifas la

dividon de la homoj en du sociajn tavolojn, en bonulojn kaj malbonulojn. Pri tio oni konsideru unue la metaforo mem kaj poste la troigoj enhavataj de tiu metaforo.

 

2. La metaforo civito de Dio aperis unue kun la latina Ticonio:

"Jen du civitoj, unu de Dio kaj unu de Diablo" (Ecce duas civitates, unam Dei et unam diaboli).

 

Eble Aýgusteno el Hipono (354-430) prenis la esprimon el la citita aýtoro, kaj disfamis øin, precipe per la titolo de sia verko Pri la civito de Dio (De civitate Dei, 413-426).

Antaö la apero de la figuro civito de Dio jam okazis similaj uzoj.

Stoikistoj, ekzemple, parolis civito de la kosmo (de la mondo) (vd 0975), en la senco ke ni apartenas al tiu granda unuaëo kaj devas harmonii kun iu vasta realo.

Sed la stoikisma civitaneco en la mondo malmulte similas kun la de homoj; la civito de Dio estas nur de homoj.

 

Oni avertu, ke la esprimo civito de Dio similas al tiu de Apostolo Paölo nomanta la eklezian komunumon korpo de Kristo (Rom 12,5; 1Kor 10, 17; Efez 2, 3).

Apostolo Paölo uzas ankoraö alian duopon de esprimoj Jeruzalemo de la Alto kaj la Nuna Jeruzalemo. Denove Aögusteno imitas la Apostolon per la duopo îiela spirita civito (civitas caelestis spiritualis) kaj surtera karna civito (civitas terrena carnalis).

 

Estas avertenda ankaö, ke Jesuo kaj la eskatologio ûenerale parolas pri la Regno de Dio (vd), kiel aparta komunumo rilate al Regno de îi tiu mondo.

Cetere, la novaëo de la civito de Dio estas, ke al ûi okazas la kontraöo, la civito de Diablo, tiel kiel okazas kutime al la politikaj civitoj, kiuj foje estas oponaj unuj al aliaj. Kiam Aögusteno parolas pri la civito de la demono tiu signifas la aron de tiuj, kiuj estas kontraö la eklezio, - la Regno de Dio.

 

Eventuale ankaö la Ïtato povas esti kontraö, kaj nur tiam ûi apartenas al la civito de demono; foje oni faras tiun priskribon de la Ïtato, kiam okazas konfliktoj inter ûi kaj la Eklezio. Sed rekte civito de la demono ne signifas la Ïtaton en si mem.

En la kampo de la komparoj kaj duopo de kontraöoj eblas (kiel faris Hans Leisegang) trovi la platonan distingon inter la mondo de la ideoj kaj de tiu îi tera mondo. Efektive Aögusteno parolas pri la surtera civito kiel ombro de la civito de Dio.

3. Doktrinaj troigoj. La efektiva filozofia problemo en la nocioj de civito de Dio, aö de dia regno situas en tio, ke ordinare tiaj figuroj estas uzataj por elstarigi troige la analogion inter eklezio kaj politika regno kaj por troige elstarigi la rajtojn de la religiaj organizaëoj.

 

La paralelismo inter regno de Dio kaj la politika civito de Dio estas nur analogia, kaj ne povas esti uzata por malformi la dian imagon kaj la efektivan socion de la bonuloj. La kristana koncepto estas, ke Dio aranûis la homojn en spiritan socion, sur kies supro estas Dio, aö Kristo, kiel reøo.

Tiu imago, kiam erage konceptata, enhavas iom da antropomorfismo, pro tio ke la regno de Dio similas al monda politika regno.

 

4. La alia troigo rilata al koncepto de la Eklezio kiel civito de Dio estas la postulo meti la politikan Ïtaton rekte en la servo de aparta religio kontraö la aliaj.

 

Aögusteno opiniis, ke Ïtato devas helpi la eklezion, do la civiton de Dio. En la aögustena tempo la Ïtato efektive estis kristana, sammaniere kiel ûi estis pagana antaöe.

Kohere al siaj opinioj, Aögusteno petis la agon de la kristana Ïtato kontraö la herezuloj. Sed tiu speco de helpo supozas, ke la Ïtato havas la scion pri la vera religio; jen falsaëo.

Efektive la Ïtato nur povas helpi, por ke la civitanoj per si mem atingu per kritika penso la veran religion. Pro la rajto pensi laö la propra kapablo, îiu iras ûis li kapablas atingi.

 

4. Aögusteno asertis, ke la bonuloj kaj malbonuloj estas en îiama kontraöbatalo. Precipe montras Aögusteno, ke la civito de Dio kaj la civito de la demono kontraöbatalas sin; ekzemplo de tio estas la atribuo al demono de la persekutoj kontraý la Eklezio.

Tuj prikonsideroj ne estas filozofiaj, sed indukto de la ûenerala historio, laý la opinio de la asertantoj.

E. Pauli.

 


CIVITO DE LA KOSMO. 0975.

 

1. Rigardate kiel tutaëo de pluraj, al kiu ni homoj apartenas kaj al kiu oni iamaniere servas, la kosmo estas figure granda civito. Jen ideon, kiun jam esploris kelkaj stoikistoj.

 

2. Principe, la kosmo ne estas socio en la senco de grupigo de homoj, kiel okazas en politika socio, aö eî okazas en kelkaj figuraj esprimoj kiel en civito de Dio kaj civito de Diablo.

Tamen okazas analogio inter la kosma aktiva partopreno kaj la partopreno de la civitano rilate la socion. Per tiu averto la stoikistoj elstarigis la mondrigardon de la unueco de îio kaj de la harmonia interna ekvilibro de la naturo. Tiu kosma ekologio, jen principo kiu modernepoke renoviûas.

E. Pauli.

 


CLAVIS AUREA (L: 0976).

 

1. Latina esprimo, laývorte ora ïlosilo, uzata por nomi metodon de interpreto de bibliaj skribažoj, proponita de Flacius kaj de aliaj aýtoroj de Centoj de Magdeburgo (1559-73).

2. Per tiu integriga metodo, æiu aparta teksto estas komprenigata ene de la totala senco de la skribažoj.

Pro la kreskemaj malfacilažoj prezentitaj de la bibliaj skribažoj disvolviøis novaj hermeneýtikaj metodoj. Jam en la antikveco oni distingis inter laýlitera interpreto (praktikita de Aýgusteno) kaj la alegoria ekzegezo (tipa de Origeno) (vd). Per Clavis aurea estas elstarigata la tutaža senco de la sanktaj skribažoj.

E. Pauli.

 


CLAVIS UNIVERSALIS. (L: 0977).

 

1. Latina esprimo, laýlitere universala ïlosilo, kiu oftis je la fino de la 16-jc kaj dum la 17-a, por nomi teknikon de memoro kaj de invento.

 

2. La afero pri teknikoj de memoro kaj de invento jam estis esplorata de kelkaj jam antaýe, æefe de la hispana Raimundo Lulio, de la 13-a jc., aýtoro de Ars Magna (vd), en kio li esploris specon de algebro de la konceptoj.

Rimarkindan novan kontribuon prezentis Leibniz per Universala karakteristiko (vd).

E. Pauli.

 


CLINAMEN. (L: 0978).

 

1. Latina esprimo, ekvivalenta al kliniûo (kun la sama etimologia radiko, per kio estis tradukita de la romia poeto Tito Lukrecio Caro (98-53 a. K.), la grekaj kunmetitaj vortoj § ( 6 8 4 F 4 H , formita el ¦ 6 (= de, eksteren) kaj 6 8 \ < T (= klini, flankiûi).

2. Kiel sciate, la atomisto Demokrito (æ.460-370 a.K.) asertis, ke en vakuo la atomoj falas vertikale per la sama rapideco, kaj ke per postaj rearanøoj fariøos la diverseco de æiuj aferoj.

Sed Aristotelo avertis, ke per la sama rapideco de falo, atomoj neniam rekontiøos unu la alian, kaj kontraýmetis la opinion, ke æiu korpoj havas naturan lokon, kaj ke, kiam ili estas puþitaj al alia, okazas la tendenco de reveno al tiu natura loko.

Reprenante Epikuro (341-271 a.K.) la teorion de atomismo, eble estis li, kiu almetis la hispotezon de la eventuala devio de la atomoj. Tiel la pezo movis la atomojn malsupren, la devio en aliajn direktojn. Kun la sekva renkonto kaj aglomeriøo estas formataj la korpoj de la naturo (Diogeno Laerta, L. X, Epikuro, Letero al Herodoto).

Tiu atoma kliniøo (en la greka B " D X ( 6 8 4 F 4 H ) estis alvokita de la epikuristoj ankaý por klarigi la liberecon (Lukrecio, II, 289).

 

2. Kvankam æiuj antikvaj atomistoj provis klarigi la proponitan hipotezon ekde la interno de la naturaj fenomenoj mem, la teorio de clinamen enhavas simplisman karakteron, kiel jam avertis Cicerono (De fato, 45; De fin. I, 19; De nat. Deorum, I, 69).

Aliflanke tamen oni avertu, ke fundamentaj leûoj îiam estas tre simplaj, kaj ke la atomistoj jam imagis internan forton ekde de la atomoj mem, tiun de la falo. Nur moderepoke fariøis klare ke la subatomaj partikloj agas enkadre de kampo de fortoj. Tamen, ankoraý ne estas klare, æu efektive ekzistas atomoj, aý nur kampoj de fortoj kun manifestiøo en formo de atomoj.

 

3. Lukrecio, 2 jarcentoj post Epikuro, reprenis la atomisman teorion de la clinamen (= devion) de la atomoj tiamaniere, ke ili povus perdi la vertikalan direkton de la pezofalo, per malgranda devio. Jen kiam li metis famajn versojn, kun la latina clinamen:

Sed ne men ipsa necessum

Intestinum habeat cunctis in rebus agendis

et devicta quasi cogatur ferre practique,

id facit exiguum clinamen principiorum

nec regione loci nec tempore certo (De rerum natura, II, 289-293).

E. Pauli.