ÎADIO. Filozofio en... 0992.

ÎAGRENI, -O (*). 0993.

A: chagrin, disapoint; annoyance, vexation, distress. F: chagriner; chagrin, déplaisir. G: verdrissen; Verdriesslichkeit. H: desplacer; desplacer. I: affliggere; afflizione. P: afligir, vexar; aflição, desprazer.`R: (ogorchát); (dosáda), (ogorchénie).

1. Etimologie, agreno devenas el la franca chagriner, kaj kun ne klara origino. Por eviti la similecon kun la sufikso in-o, la internacia formo elektis îagren-.

Verba radiko. Vortformoj: îagreni (tr), îagreno, îagreniûi.

.

2. Îagreno estas malagrablo atinganta la psikan staton, kaöze de kontraöstarigita intenco, plano, bonstato. Ekzemple, homo, kies a tomobilo paneas dum vojaûo, forte îagreniûas pro tiu malhelpo. Pro îagreno infano ploras.

Nuance, aflikto estas pli profunda stato de afekcio (vd), dum îagreno povas esti momenta.

En socia vivo oni zorgas ke vizitantoj eî ne îagreniûu. Delikataj personoj evitas, ke îagreno okazu al iu ajn.

3. Ofte homoj îagrenas aliajn. Oni estu atenta, do, pri tio, kaj estu îiam gentila. Sinsekvo de îagrenoj povas fine fariûi korpremo.

E. Pauli.

ÎARLATANO, -ISMO (*). 0995.

1. Etimologie, charlatano devenas el la itala ciarlatano, siavice kunmeto el la onomatopea verbo ciarlare (= babili troe, sencele) kaj cerretano (loûanto de Cerreto, konata mezepoke kiel vilaûeto de vendistoj de drogoj).

Substantiva radiko. Vorformoj: îarlatano, îarlatani (ntr), îarlatanaëo, îarlatanismo, îarlatanreklamo.

2. Îartanismo estas profesia trompaëo, en kiu la îefa instrumento estas la erariga parolemado kaj falsa reklamado, cele al vendo de malbonkvaitaj varoj kaj senefikaj servoj. Ekzemple, îarlatanismo de la vendistoj de drogoj por beliûi.

.Nuance, trompisto estas tiu, kiu simple erarigas alian, dum îarlatano enhavas profesian aspekton kaj agas kun iom da arto, per kio eblas la iluziigo. Kelkaj agas nur kiel vendistoj; aliaj estas falsaj profesiuloj, ekzemple, kuracistoj, dentistoj.

3. Pro la moralaj kaj sociaj sekvoj, charlatanismo estas materio de puno difinita de la leûo, por ke la konsumantoj ne suferu damaûon. La afero gravas, se la riskoj okazas en fakoj kiel farmacio kaj medicino.

E. Pauli.

ÎARMA, -O (*). 0997.

1. Etimologie, îarma devenas el la franca charme (= îarma), siavice el la latina carmen, -inis (= verso, poemo, kutime sorîa kaj uzata de sacerdotoj, juûistoj), kies praa eöropa radiko estas -kan- (= kanti), kaj el kio devenas ankaö kanti.

Adjektiva radiko. Vortformoj: îarma, îarmo, îarmi (tr), îarmaëo, îarmeco, îarmigi, îarmulo, îarmulino.

2. Îarmo estas delikata allogo, fare de beleco facile perceptebla. Okazas îarmo îefe pro humana beleco, jen de la figuro, jen de la ekvilibraj reagoj. Îarmo estas kvalito ofta en infano kaj virino.

Nuance, belo (vd) estas elstaro de perfekteco, dum îarmo okazas îefe pro humana beleco, jen de la figuro, jen de la ekvilibraj reagoj.

Objektoj fariûas îarmaj, kiam en la servo de la homa beleco. Îarmo estas kvalito ofta en virino kaj infanoj, floroj kaj ûardenoj.

3. Kiel temo de artesprimo, îarmo estis aparte esplorata de kelkaj artistoj, îefe en pentro kaj muziko.

Manierismo, kiel stilo esploranta la îarmon kaj la supraëan delikatecojn, prosperis je la jaroj inter 1550 (post Renesanco) kaj 1640, kiam ekvigligis la barokaj ekstremismoj.

Je la 17-a kaj 18-a jarcentoj, kiam okazis atento al la natura beleco (vd), îarmo oftis en arto.

Modernepoke, impresionistoj, îefe Aususte Renoir (1841-1919) sukcese esploris la charmecon de koloroj, en infanoj, virinoj, floroj, pejzaûoj, sed nun laö la impresionisma stilo.

Same kiel belo, îiutempe îarmo restos temo de la artistoj kaj de la konsumantoj de la arto.

ÎARO (+). 0998.

L: currus, -us.

A: car, cart, chariot. F: char, charriot. G: Wagen, Karren. H: carro. I: carro; vettura. P: carro. R: (kolesnítsa), (povóska), (teléga).

1. Etimologie, îaro devenas, tra la franca char, el la latina currus, enkadre de la e ropa radiko kur- (= kuri). Samdevenaj estas similaj e ropaj vortoj signifantaj diversajn formojn de transportiloj kaj anka la angla horse (= îevalo).

Substantiva radiko. Vortformoj: îaro, îarego, îareto, a toîaro.

2. Îaro estas sistemo de transporto per uzo de rado.

La invento de îaro kaj ties konstanta plibonigo markis la progreson de la popoloj.

Jam de antaö tri jarmiloj îaroj estis tirataj de bestoj, precipe bovoj kaj îevaloj (vd 1014). La îaro de antikvuloj havis kutime nur du radojn, kaj servis ofte en militoj.

Grekoj enkondukis la îaron en olimpiaj ludoj, kiam konkuris la plej lertaj stiristoj.

Ekde la 19-a jarcento evoluis la trajno kaj tuj poste la aötomobilo, buso, kamiono.

3. Figure, îaro ludis kiel simbolo de elstaro kaj efikeco. En la figurado foje estas elstarigata la îaro mem, foje la gvidanto, foje la homo portata.

La nova socia stato rezultinta el la uzo de îaro influis kelkajn kulturajn bildojn. Îaro eniris la miton ekde certa momento de la historio.

Oni povas pro tio taksi epistemologie la asertojn de la viziuloj.

Surbaze de tiuj mitoj kreskis la simbolaj signifoj de la îaro mem.

4. Grekaj dioj havis îarojn. Elstaras la îaro de Suno, antaö kiu flugas la heliadoj. Kompreneble, tio ligiûas al prestiûo de la tiutempaj sunaj kultoj. Kiam Apolo Mitra, Átis estis identigitaj kun la Dio-Suno, ili estis reprezentataj kun tia suna îaro.

Parmenido prezentas sin mem vojaûantan per îaro al la loûejo de diino (vd Diels, Frag. 28,1), kiu instruis lin pri la ento.

Platono figure priskribis la animojn kiel stiristoj de îaroj, per kiuj ili supreniris la supron de la îielo, kie ili povis rigardi la eternajn realajn ideojn. Aldone, la tirantaj îevaloj reprezentis la pasiojn.

5. La Bibliaj verkoj anka estis influataj ekde certa momento de la prestiûo de la pompa uzo de îaro.

Dum la profeto Eliaso, de la 9-a jc. a. K., estis promenanta kun Eliïa, "subite aperis fajra îaro kaj fajraj îevaloj, kaj disigis ilin; kaj Elija en ventego suprenflugis en la îielon" (2 Reûoj 2,11).

La apero de tiaj aferoj en la profetaj vizioj helpas marki la tempon, kiam aperis la teksto kaj povas montri influojn de la tiutempa literaturo. La libro (Pri la reûoj) kiu rakontas pri la fluganta îaro de Eliaso (profeto de la 9-a jarcento), aperis eble je la 5-a jc a. K.

Profeto Ezekielo (de la 6-a jc. a.K.) mem asertas, ke li vidis per vizio la dian îaron (Ezek. 1, 15).

Kvankam tre antropomorfismaj priskriboj, tiuj vizioj de la profetoj estas mirinde fantaziaj. Estas asertate, ke Eliaso kuris distancon antaö la îaro de la reûo, kalkuleble 25 kilometrojn, kaj ke li aperigis sekan irejon tra la rivero Jordano.

La profeto Ezekielo, de la 5-a jc., kaj kiu vivis en Babilonio, priskribis vizion enkadre de radoj, îaroj kaj îevaloj (Ezekielo 1).

Simile, la profeto Danielo esploras la figuron de îaro tirataj de bestoj. Tiuj imagoj de Danielo reaperas en la kristana Apokalipso (vd) de Johano.

Malgraö ke la profetoj estis influataj de la prestiûo de la rado kaj de la îaro, ili tamen parte rezistis al ties uzo, kiam ûi rekte reprezentis alinacian kulton. Kiam staris îarojn îe la enirejo de la templo de Jerusalemo kaj dediîintaj de la reûoj de Judio al la Dio Suno, la profeto Josiao bruligis ilin kaj malaperigis la koncernajn îevalojn (2 aö 4 Reûoj, 23, 11). La kunteksto montras rekte la alinacian eksteran influon de la paganaj religioj sur la simboloj de la bibliaj bildoj rilate îarojn kaj îevalojn.

Îe la kristanoj ne evoluis la simbola karaktero de la îaro. Jesuo ne aperas sur îaro, nek sur îevalo (vd 1014,3), sed sur paca azeno, akorde kun la priskribo de la profeto (Zeäaria 9,9-10), cititaj de la evangeliistoj (Mt 21,2; Joh 12,15).

Norda eöropa legendo imagas al Sankta Nikolao veturanta sur glitveturilo tirata de cervoj.

6. En zoroastrisma religio (de la antikvaj persoj aö irananoj) Dio flugas portata de la anûeloj; tio ripetiûas en la Apokalisaj vizioj de Johano.

En Hindio, Atman estas priskribita kiel Majstro de îaro, Bouhi kiel gvidanto, la cervoj kiel pensoj. En pluraj ritoj kaj pensoj aperas la imago de rado kaj îaro.

Budhanoj, rilate la fundamentajn skribaëojn de budismo, distingas inter Granda kaj Malgranda Vehiklo.

En Îinio okazas diversaj formoj de simboloj surbaze de la îaro. Kiel simbolo de la mondo, la kvadrata fono reprezentas la teron, kaj la ronda baldakeno figuras la îielon.

ÎARTO. 1000.

L: charta, -ae.

1. Etimologie, îarto devenas el la latina charta (= papero, libro), siavice el la greka P V D J 0 H , -@ L (folio de papiro, papero).

Substantiva radiko. Vortformoj: arto, arti (tr), artaro, artejo, artigi, artisto.

2. Îarto estas speciala dokumento, difinante rajtojn, pri apartaj iniciatoj enkadre de la socio. Ekzemple, konstitucia îarto, navigacia îarto.

Nuance, letero (vd) estas skriba sendaëo de privatulo al alia privatulo, dum îarta rilatas al la kolektivo.

Malfermita letero, kvankam prezentita al publiko, restas iniciato de privatulo.

Por paroli per teknika terminaro eblas diri ke okazas diferenco de ûenro (vd) inter letero kaj îarto, sed tiu-kaze la afero rilatas la temon, kaj kiu influas la eksteran artan esprimon.

3. En grada interrilato de la îartoj, la pli fundamenta nomiûas granda îarto. Tiusence la nacia konstitucio (vd) estas granda arto, ar i difinas generalajn rajtojn.

Kompreneble primitivaj nacioj havis konstitucion, sed ne skribita. Konsekvence ûi estis grandparte arbitra.

Kun la kultura kaj socia evoluo de la popoloj la skribitaj konstitucioj, kaj do la I grandaj îartoj.

4. Konatiûis kiel Granda îarto de liberecoj, latine Charta magna libertatum, de Anglio, la suverena iniciato de 1215, per kio estis difinita la konstitucion de Britio.

Aparte pri la Granda Îarto de 1215 oni rimarku ke en tiu dokumento, subskribita de la reûo Johano Sen Tero, estis difinitaj la rajtojn de la nobeloj kaj de la anglaj subuloj; tio okazis, îar tiu nova reûo komencis regi despotisme, kaj pro tio la nobeloj devigis lin regni enkadre de difinitaj leûoj.

E. Pauli.

ÎASI (*). 1001.

L: venor, -ari.

A: hunt, chase. F: chasser. G: jagen. H: cazar. I: cacciare. P: caçar. R: (okhótitsja).

1. Etimologie, îasi devenas, tra la franca chasser, el la latina capio, -ere (= kapti), enkadre de la hinde ropa kap- (= kapti). Samdevenas la angla to have (= havi) kaj la germana heben (= levi).

Verba radiko. Vortformoj: îasi (tr), îasado, îasa o, îasejo, îasisto, ïtelïasi.

2. Îasi estas kapto de sovaûaj bestoj, per persekuto, ofte per pafado, pro profito a pro sporto.

3. Nuntempe, malkreskis la nombro de îaseblaj animaloj. Pro tio la manûeblaj rimedoj devas esti aparte kulturataj kaj bredataj, kun la sekva maloftigo de la îasado, kiu restu sub leûa kontrolo.

Nuntempe, malkreskis la nombro de îaseblaj bestoj. Sed la ekonomio de subevoluintaj popoloj ankaö tre dependas de la predado, precipe predado de fiïoj..

Kreskeme, manûeblaj rimedoj devas esti aparte kulturataj kaj bredataj, kun la sekva maloftigo de la îasado, kiu restu sub leûa kontrolo.

3. Îu oni rajtas îasi bestojn? Kelkaj asertas, ke îasado estas natura rajto de homoj (Fr. Roberti,.Dizionario di teologia morale, en la artikolo Caccia). Primitivaj homoj vivis per îasado, kaj havis ritojn pri la îaso, kaj eî apartajn diojn por helpi ilin en la îasado.

Îe la grekoj, Pan' ( ) estis la dio de la îasistoj; li estis figuro kun grandaj oreloj, kornoj, kapraj piedoj, portanta îiam fluton. Latinoj nomis lin Faöno kaj Silvano.

Cetere: îe la grekoj Artemisa estis diino de la îaso kaj îasteco. Latinoj nomis ïin Diana, egale por la îaso kaj por la îasteco.

Principe, homoj ne estas arbitraj estuloj rilate îion îirkaö ili. Îiuj aferoj rajtas pri sia individueco kaj pri la natura ekvilibro aö ekologio (vd). Precipe pri la bestoj fariûas la demando, îu ili rajtas ion (vd 0314).

4. Certe îasi enhavas kruelecon, al kio bona filozofio pri eduko devas averti. Nur kapablas îasi kiel sporto tiuj homoj, kiuj ne havas sufiîan bedaöron. Sed okazas situacio sen elekto. Oni almenaö bedaöru tion.

Fundamente îiu kaj îio objektive rajtas pri sia individueco. Kvankam paradokse ne îiam eblas por îiuj kaj por îio la plej bonaj avantaûoj, oni kiomeble havu la interkonsenton kiel metodon de kunvivado. La normo estu la ekologia ekvilibro.

E. Pauli.

ÎASTA, -ECO (*). 1002.

L: castus, -a; castitas, -atis.

A: chaste; chasteness. F: chaste; chasteté. G: züchtig, keuch; Züchtigheit, Keucheit. H: casto; castidad. I: casto; castità. P: casto; castidade. R: (tselomúdrennost).

1. Etimologie, îasta devenas, tra la franca chaste (= îasta), el la latina castus (= îasta, pura), enkadre de la latina radiko cas- (= manki pri), kiel en (= manki pri). Samdevenas incesto (vd), el in (= ne) castus (= îasta).

Adjektiva radiko. Vortformoj: îasta, îasto, îasteco, malîasta, malîasti (ntr), malîastaëo, maslîasteco, malîastejo (bordelo), malîastulo, malîastisto, îastafekta.

2. Îasteco, striktasence, estas sindeteno je iu ajn seksaj kopulacioj kaj seksaj plezuroj; tiu estas la senco, kiam religiulo faras voton. Îu havas sencon fari tian voton kaj restas celibatulo (vd)?

Larûasence, îasteco estas sindeteno je nedecaj seksaj procedoj.

Nuance, fra leco (vd), celibato (vd) estas stato de la needziginto kaj de la needziniginto, dum îasteco estas la virta sindeteno je seksaj agoj (en îasteco striktasence) aö je nedecaj seksaj procedoj (en îasteco larûasence

.

3. Takse, la îasteco en strikta senco ne havas sencon. Ne estas racie malhelpi naturajn kapablojn kaj tendencojn, precipe se ili, unflanke estas plezuraj kaj ekvilibraj, kaj se aliflanke la malhelpo kostas nebezona strebo.

Se efektive ûi estas kontraö la naturo, la strikta îasteco ne estas virto; ûi estas ne nur pseödo virto, sed ankaö kontraöracieca konduto.

La îasteco en larûa senco estas la efektiva granda virto, rekomendinda al îiuj homoj, îar tiam ili seksumas laönature, kaj tiel ili gloras Dion (vd O917.3). Jen virto tamen malofte perfekta, îar la seksaj plezuroj estas tre altiraj. Gravas do la avertoj de la edukistoj kaj la kontrolo de la publika moralo.

E. Pauli.

ÎEF- (*). 1004.

1. Prefikso larûe uzata, simile al arki-, estr-, eg-, sed kun nuancaj diferencoj.

Etimologie, îef- devenas, tra la franca chef (= îefa, precipa), el la latina caput, -itis (= kapo), enkadre de la hinde ropa kap- (= kapo). Samdevenas la greka • D P Z (= kapo).

2. Îef-, kiel prefikso, signifas, a superecon de persono (ekzemple, îefministro, îefinûeniero), a ke iu afero estas pli grava of samkategoria oj, ekzemple îefurbo, îefvojo. En filozofio kaj scienco ûenerale tiaj diferencoj ofte devas esti determinitaj kiel rezulto mem de la esploro

.

3. La menciita prefikso uzeblas anka multe kiel vortero, kaj kun pluraj vortformoj, ekzemple: îefo (vd), îefa, îefi (ntr), îefaëo, îefeco, malîefa, neîefa.

ÎEFA VERKO. 1006.

1. Îefverko estas la plej elstara inter pluraj. Ekzemple, Venuso el Milo estas îefverko.

Ordinare oni diras îerfverko inter pluraj de la sama artisto. En la multobleco de siaj verkoj, îiu artisto pli sukcese kreas unu, kiu sekve nomiûas îefverko.

Sed en absoluta senco, îefverkoj estas tiuj plej elstaraj de aparta epoko, aö de la tuta historio mem de la arto.

Îefverkoj ne nur glorigas la respektivajn kreintojn, sed restas kiel valora kontribuaëo por la tuta socio.

2. Enkadre de la filozofio, kelkaj tekstoj fariûis îefverkoj de la homa penso.

Citindas de Platono Respubliko, Simpozio;

de Aristotelo Kategoioj, Metafiziko, Pri la animo, Retoriko, Poetiko, Etiko;

de Porfirio la Fenica, Enkonduko (Eisagogeo) en la kategoriojn de Aristotelo;

de Tomaso el Akvino Sumo de la teologio;

de Francisko Bacon, Novum organum;

de Kartezio, Diskurso pri la metodo;

de Kantio, Kritiko de la pura racio;

de Rousseau, Socia kontrakto.

ÎEFO. 1008.

1. Îefo estas tio, kio estas supera, aö pli grava en kunordigo de pluraj elementoj, sen kiu la kunordigo ne okazas.

2. Specoj. Laömaterie, îefo povas okazi en homa komuna ago kaj en aliaj kunordigitaj aferoj.

Gravas la îefo en administro (vd) kaj similaj kunordigaj operacioj, fare de pluraj personoj.

E. Pauli.

ÎEKIO. Filozofio en... 1010

Ûeneralaëoj (vd 1010-000).

filozofoj (vd 1010-002);

resumo (vd1010-005).

ÎELO (*). 1011.

1. Etimologie, îelo devenas el la latina cellula, kun senco de mallarûa spaco.

Substantiva radiko. Vortformoj: îelo, îela, îelaro, fotocelo, plurceluloj, unuceluloj.

2. Îelo estas la unua ero de pli granda organisma organizado, ekzemple de domo, de viva korpo.

Aparta intereso prezentas la îelo de via korpo. Nur ekzistas vivo en formo de îelo, krom la formoj de tipo viruso, kiu vivas ene de îelo.

Plurîeluloj estas kunmetaëoj de pluraj individuaj îeloj, kiuj inter si kunlaboras. Kvankam organizitaj, la îeloj de plurceluloj estas tiel unuîeluloj kiel la tutte izolitaj unuîeluloj.

Pro la intima unuiûo, precipe pere de nerva facila komunikado, îiuj îeloj de sama granda korpo (ekzemplo de homo) sajnas vivi kiel ununura estulo. Sed fakte îiu îelo vivas aparte. En specialaj kazoj ili fluas efektive tre aparte, kiel ekzemple, sango en la vejnoj, la spermatozojdoj kaj ovoloj en la seksa aparato.

Aparta intereso prezentas la îelo de viva korpo; la antropologia difino de ni homoj multe dependas de tio, kio estas la îelo kaj kio estas grupo kunordigata de îeloj. Naskiûo estas nur foriranta îelo, - kompreneble per apartaj kondiîoj, - kaj kiu sukcesas organizi novan grupon de kunordigataj îeloj.

3. Doktrino. Ekstera manifestiûo de vivo kaj psikismo nur klare okazas en formo de îelo. Tio ne signifas, ke vivo kaj psiko ne ekzistas en pli simplaj eroj.

Oni estu avertita, ke vivo, precipe psiko estas imanenta ago, kaj ke la eksteraj manifestiûoj estas malrekta efikoj de la interno.

Principe, povas okazi la imanenta vivo, sen ke ûi agu eksteren. Sekve, îio povas esti psike viva, sen ia ajn ekstera manifestiûo. Ankaö povas ne okazi memoron pri la antaöa psika vivo; inverse, tio, kio ïajnas memoro pri la pasinteco, povas esti fakte iluzia atribuo al la antaöa tempo.

Plurîeluloj estas kunmetaëoj de pluraj individuaj îeloj, kiuj inter si kunlaboras. Kvankam organizitaj, kaj îiu kun aparta aspekto, laö la funkcio en la tutaëo, la îeloj de plurceluloj estas tiel unuîeluloj kiel la tute izolitaj unuîeluloj. Pro la intima unuiûo, precipe pere de nerva facila komunikado, îiuj îeloj de sama granda korpo (ekzemple de homo) sajnas vivi kiel ununura estulo. Sed fakte îiu îelo vivas aparte. En specialaj kazoj ili fluas efektive tre aparte, kiel ekzemple, sango en la vejnoj, la spermatozooj kaj ovoloj en la seksa aparato.

4. Esence, kiel jam avertite, la psika vivo estas imanenta, kaj konsistas en percepto kaj impulso. La eksteraj manifestiûoj de la îeloj estas precipe elektraj; sed tiuj manifestiûoj ne estas specife imanentaj, ne estas en si mem psikaj.

Nervoj (vd) estas specialigitaj elektraj kondukiloj. Sed tiu elektra kurento estas en si mem nur fizika fenomeno, dum la sensiveco estas imanenta operacio. Îiu îelo havas sian imanentan vivon, kaj unu ne perceptas rekte la internan vivon de la aliaj.

Nur malrekte, inter alie per la elektraj efikoj, la îeloj interkomunikiûas, kaj povas organizi mirindan grandan sistemon.

Fine, en grandaj vivuloj, la elektraj efikoj kreas la mulkolajn movojn, kaj oni alkutimiûas diri ke la movo, precipe la memmovo, estas signalo de vivo. Sed, denove oni avertu ke movo, same kiel la elektraj efikoj, estas nur malrekta ago de la vivo. Per si mem, precipe la psika vivo, estas imanenta ago, kaj kiu okazas, laösupoze, sendepende en îiu îelo.

ÎENO (*). 1012.

A: chain. F: chaine. G: Kette. H: corriente. I: corrente. P: corrente. R: (tsep); (tsepochka).

1. Etimologie, eno devenas, tra la franca chaine, el la latina catena (= îeno, kolumo), ekskluzive latina radiko.

Substantiva radiko. Vortformoj: îeno, îena, îeni (tr), îenero, îeneto, deîenigi, elîenigi, kunîenado, senîena, izolîeno, karbonîeno, kolîeno, kuploîeno, pordoîeno, tranîoîeno.

2. Îeno estas sinsekvo de interplekitaj ringoj, kutime metalaj. Ekzemple, îeno de hundo, îeno de poïhorloûo.

Nuance, kateno (vd) estas forta îeno, celanta ligi ion, îu por aresti, îu por forte ligi apartajn volumojn, îu por levi pezojn. Analogie, foje nur figure, oni diras îeno de montoj, îeno de zorgoj, îena reakcio.

3. La imago de îeno simbolas la kontinuecon, kaj per tiu flanko la vorto aperas en mitoj, religio, filozofio, scienco, lingvo por elstarigi la interrilatoj de la estoj. En apartaj kampoj: kurento de la vivo, elektrika kurento, alterna kurento...

Homero parolis pri ora îeno kiu pendigas inter la îielo kaj la tero, pendigita de la tutpova Zeuso (Homero, 8, 18-28). Tiu imago, kiu latine estas menciita per Aurea catena Homeri, ofte estas esplorata por paroli pri la interrilatoj inter la tero kaj îielo, inter homoj kaj Dio.

Platona mencias la luman ïnuron kiu îirkaö katenigas la kosmon, cele al ligo inter la Îielo kaj la Tero. 

En lingvo oni imagas, ke okazas la katenigo de la partoj, per kiuj fariûas la frazo kaj diskurso.

En tiu kunteksto oni parolis pri feraj kaj diamantaj îenoj de la diskurso (Plat.,Gorgio 509a).

E. Pauli.

ÎESI, -O (de la le o) (*). 1013.

L: cesso, -atum, -are.

A: cease; cesasing. F.cesser; cessation. G: aufhoeren; Aufhoerung. H: sesar; sesacion. I: cessare; cessazione. P: cessar; cessação. R: perestavát; prekratchénie.

1. Etimologie, îesi devenas el la latina cessare (= îesi, halti), encadre de la latina pli vastasenca radiko cedo, cessum, -ere. (cedi, ne plu elterni, foriri).

Verba radiko. Vortformoj: îesi (ntr), îeso, cesigi, îesigo, cesiûi, senîesa.

2. Îesi estas stato de ago kiu pasas al ne-ago. Ekzemple, îesi ekzisti, îesi pluvi, îesi pensi. Pli substantive, cêso de ekzisto, îeso de leûo.

Nuance, malaperi signifas pli pasive, dum îesi diriûas pri io en akiva stato, kaj kiu lasas la agon. Îeso de ekzisto enhavas la sencon, ke ekzisti estas io aktiva.

Halti rilatas precipe al movo, kaj entenas provizoran karakteron, dum îesi signifas plivaste. Ekzemple, aötomobilo haltas.

3. Leûo cesas principe per abolo fare de tiu, kiu establis ûin.

Îar la komunumo estas fundamente la kreinto de la îefa leûo (la konstitucio), oni povas akcepti la principon ke, se la tuta komunumo, jam ne plenumas certan leûon, tiu leûo per si mem îesas. Inverse, kutimo ûeneraligita en tuta komunumo fariûas leûo.

E. Pauli.

ÎEVALO (*) (kulture, simbole).1014.

Gr: 6 " $ V 8 8 0 H , -@ L . Ë B B @ H , -@ L . L: caballus, -i; aequus, -i.

1. Etimologie, îevalo devenas, tra la franca cheval (= îevalo), el la latina caballus (= îevalo), siavice el la greka 6 " $ V 8 8 0 H (= îevalo por laboro). Eble tiu vorto venis el Malgrandazio, el kie migris la îevaluzo.

Substantiva radiko. Vortformoj: îevalo, îevala, îedvalaîo, îevalaëo, îevalejo, îevaleto, îevaliro (en ïako), îevalpiedo, îevalïanûo, îevalïanûejo, îevalviro (centaöro), antaöîevaloj, deîevaligi, deîevaliûi, duîevala, surîevaligi, surîedvaliûi, duîevala, surîevaligi, surîevaliûi, virîevalo, balancîevalo, lulîevalo, celîevalo, tirîevalo. Proksimaj radikoj: kavaleri-o, kavalier-o, kavalir-o, kavalkad-o.

2. Îevalo estas svelta besto, el specio de mamuloj, genro de ekvoj, uzata kiel rajdbesto, portanto de ïarûo kaj tiro de îaro. Îevala ekvo (aequus caballus) estas proksima azena ekvo (aequus asinus), tiu îi ne tiel alta, nek tiel rajdema, sed pli milda.

3. La kultura kaj simbola signifo de îevalo estas vasta, jam ekde antikva tempo, kiam tiu îi besto fariûis utila en Orienta Azio (precipe Îinio, Mongolio) ûis la okcidenta Malgrandazio, kun disvastigo al Egipto kaj Eöropo, modernepoke ankaö al Ameriko.

La nesemidaj Hiksosoj, loûantaj en Malgranda Azio (Sirio, Turkio), unue en tiu regiono uzis îevalojn kaj îarojn en militoj. Îirkaö la jaro 1750 a. K. Ili invadis Egiption kaj tie regis dum kelkaj jarcentoj. Jen kiam aperas en Egiptio la îevaloj. Tiu invado faciligis la eniron en Egitpon de aliaj gentoj el Azio, interalie de la israelidoj.

Okaze de la eliro de la israelidoj, estas dirate ke la egiptanoj uzis îevalojn por la persekuto (Eliro 14,9). Nur je la regado de Salomono (î. 972-929 a. K.) la îevaloj estis enportitaj, el Egipto kaj Sirio, por servi al la israela armeo (1 Reûoj 10, 26-29; 2 Kronikoj 1, 14-17).

Kun malsamaj regionaj manifestiûoj, okazas iom da subtileco en la kultura kaj simbola signifo de la îevalo.

4. Per uzo de la îevalo aperis la îaro (vd), kiu siavice ankaö fariûis simbolo. Îaroj estis uzataj por militi, kaj îaroj aperas en mitoj kiel honora transportilo de la Dioj. La juda profeto Eliaso, de la 9-a jc, estis transportita en la îielon per îaro tirita de fajraj îevaloj (2-a aö 4-a Reûoj 2,11); la redaktado de îi libro estas tamen de 5-a jc. (vd.0998-4). Profeto Ezekielo asertis ke li vidis en vizio la îaron de Dio.

Kontraste al la militema îevalo, la azeno restis simbolo de mildeco kaj humileco. Inverse, îevalo estis rigardata kiel rimedo de milito, simbolo de eksterlanda povo kaj malamiko de Javeo (Hoïea 1, 7; Jesaja 31, 1-3; same en apokalipsa literaturo Zac., 1, 7-12; 6, 1-8; Apc 6, 1-8; 19, 11,12; 2 Mak., 3, 25-29; 10, 29-30). La vizioj de la profetoj Ezekielo inkluvas bildojn pri îevaloj kaj îaroj (Ezekielo, 1). Sama karaktero enhavas la viziojn de Danielo. Ambaö estas de la 5-a jc a. K., kiam judoj estis deportitaj al Babilonio.

La figuroj de îaroj kaj îevaloj, pri kiuj parolis ambaö profetoj, reaperos kun nova kaj pli ampleksa disvolviûo en la kristana Apokalipso (vd) de Johano.

Kontraste, la Mesio estas priskrigata kiel venonta rajdante azenon, ne îevalon:

"Ûoju forte, ho filino de Cion, triumfu, ho filino de Jerusalem: jen via reûo iru al vi; justa kaj helpema li estas, humila kaj rajdanta sur azeno, sur ido de azenino. Îar mi ekstermos îarojn îe Efraim kaj en Jerusalem, kaj ekstermita estos milita pafarko; li proklamos pacon al nacioj, kaj lia regado estos de maro ûis maro, de la Rivero (Eöfrato) ûis la fino de la Tero" (Zeäarja 9,9-10).

Jen teksto parte citita (9,9) de la kristanaj Evangelioj (Mt 21,2 kaj Jo 12,15), kiuj aplikis tiun profetaëon al Jesuo, pro la koincido de lia en eniro en Jerusalemon sur azeno kaj akompanantaro okaze de festo kun alveno de pilgrimantoj.

Gravas esplori îu la aliaj partoj de la teksto de Zeäaria koincidas.

5. En psikologio kaj psikanalizo îevalo rilatas al impeto kaj deziro de la homa juneco.

Tiu parto de la îevalo kiel simbolo influis la kreon de la romantika karaktero de pluraj mitoj.

Îi-rilate notindas la grekaj mitoj, inter alie la seksavidaj centaöroj (vd) kaj la flugilhava Pegazo (vd), ekscintanto de la imagpovo kaj sekve simbolo de la poezia inspiro.

E. Pauli.

ÎIAM (*). 1015.

Gr: • , \ . L: semper.

A: always. F: toujours, sens cesse. G: immmer. H. siempre. I: sempre. P: sempre. R: (vsegdá).

1. Kiel vorto, iamaniere etimologie, îiam estas tabela vorto, kies finaëo -am signifas adverbe sen limo de tempo.

Vortformoj: îiam, îiama, îiamulo, por îiam, proîiama.

2. La interna signifo de îiam estas diri adverbe tion, kio okazas en îiu tempo.

ÎIE (*). 1017.

L: ubique.

A: everywhere. F: partout. G: überal. H: en todo lugar. I: in ogni luogo. P: em todo o lugar. R: (vesdé); (povsiúdu).

1. Tabela vorto, kies finaëo signifas adverbe en îiu loko.

Vortformoj: îie (adv), îiea (adj), îieesta, îieesteco (vd).

E. Pauli.

ÎIE-ESTECO. 1018.

L: ubiquitas.

A: ubiquity, ubiquitousness. F: ubiquité. G: Überallheit H: ubicuidad. I: ubiquità. P: ubiquidade, onipresença. R:

1. Vortformado el la tabelvorto îie, - signifanta en îiu loko, - kaj esteco, - abstrakta formo de verbo esti, - esprimanta la ekziston okzanta en îiuj lokoj.

2. Îie-esteco estas la fenomeno, per kio la îie-estanto estas en îiuj lokoj samtempe.

Nuance, multlokeco, plurlokeco, îie-lokeco signifas en rilato al loko, dum îie-esteco signifas pli absolute.

Ofte estas dirite, ke Dio îie estas.

Same, la animo estus îie en la animita korpo.

Ankaö jam estis dirite, ke kelkaj homoj estis en alia loko samtempe, - en la kutima loko, kaj per miraklo en alia loko.

Ordinare, îar Dio estas difinita kiel îiopova, facile homoj akceptas, sen sufiîa esploro de la problemo, ke li estas en îiu loko. Se oni konceptas Dion kiel ne havantan spacon, ne eblas koncepti Lin kiel lokigitan estaëon.

Tamen, malfacile oni kapablas kompreni kiamaniere la îie-esto eblas. Por kompreni la cie-estecon mem, estas postulata la rekta kompreno de tio, kio estas loko (vd).

Estas loko nur kategorio de ento, dum la ento mem povas esti konceptata sendepende de loko (en kategoria senco).

Se loko estas determino de la korpo mem, kiu do estas samtempe spaco, loko ne estas apartigebla de la estaëo havantan lokon. En tiu senco de loko, oni ne povas kompreni kiamaniere unu estu en la loko de alia. Jen la antitipio (vd), per kio unu estaëo ne estas penetrebla de alia.

3. Loko en kategoria senco. Koncerne al Dio, la dualistoj devas koncepti Lin kohere. Dio ne havas lokon, kiam loko estas konsiderata en kategoria senco. Se loko ne estas sendependa de la korpo, sed estas determino de la korpoj mem, en kiu loko estis Dio, antaö la mondo kreo?

Ïajnas ke, post kiam Dio kreis la mondon, li ne restas nur en la kreitaj lokoj de la korpoj, sed ankaö kapablas esti ie, sendepende de la korpoj. Sed kio estas tiu "ie" sendependa de la monda loko?

Certamaniere, Dio ne estas en la kreitaj estaëoj, sed inverse ili estas en la infinita Dio. Ne estas Dio en la îielo, sed la îielo estas en Dio. Nek estas Dio en la vasta kosma spaco, sed la vasta kosma spaco estas en Dio. Ne estas Dio en kategoria loko, sed la kategoria loko estas en Dio.

Foje estas dirite, ke Dio îie estas, nome de la infinita perfekteco. Oni strebu klarigi en kia senco tio povas esti asertata.

Same estas dirite, en dualisma kunteksto, ke la animo substance distinga de la korpo, estas îie en tiu animata korpo. Inverse, en monisma reduktivisma senco (vd), îie estas la animo, sed per alia maniero. En tiu alia monisma kunteksto korpo kaj animo ne estas dua substancaj tavoloj, sed unu, kun mekanikaj kaj psikaj kapabloj.

4. Dio estas îie rekte per la kreo de îio. Post kiam Dio kreas iun estaëon havantan lokon, Li havas la ïancon esti en la loko de tiu kreita estaëo. Se Li kreas multajn estaëojn kun lokoj, Li ïancos îeesti en la senco esti en la multaj kreitaj lokoj. Sed oni ne imagu, ke tie Dio metis lokon, kaj ke poste li iras tien. La kreo mem estas la îeesto de Dio en tiu kreata loko.

La plurlokeco de Dio ne fariûas kiel interna forma realo, sed nur kiel ekstera rilato al la kreitaj lokoj. Se Dio mem havus lokon, Li estus spaca estaëo: jen maniero ne korekta koncepti Dion. Nur per analogio oni metas lokon en la koncepton de Dio (vd).

Îu sufiîas la absoluta povo? Fakte Dio kapablas îion, kio en si mem estas ebla, sed ne la esence neeblajn, ekzemple, ne la en si kontraödirajn. Ekzemple, Dio ne povas esti kaj ne-esti samtempe. Malfacile oni kapablas kompreni kiamaniere la dia îie-esteco okazas.

Por kompreni la îie-estecon mem, estas postulata la rekta kompreno de tio, kio estas la loko (vd). Se loko estas spaco, kaj se loko ne estas apartigita de la estaëo havantan lokon, oni ne povas kompreni kiamaniere unu havanta sian propran lokon estu en la loko de alia.

Îu en korekta koncepto oni povas imagi Dion havantan lokon? Se loko havas rilaton al spaco, kaj se oni konceptas Dion kiel ne havantan spacon, ne eblas koncepti Lin kiel lokigitan estaëon. Post kiam Dio kreas iun estaëon havantan lokon, Li havas la ïancon esti en la loko de tiu kreita estaëo, sed ne kiel dua aferoj havantaj la saman lokon. Îar Dio jam estas îio ekde la eterno, li ne ricevas ion novan, per havo de la loko de kreita estaëo. Se Dio kreas la lokon de la kreitaëo, Dio ne iras tien, tiu loko estas en Dio ekde la kreo mem.

La plurlokeco de Dio ne fariûas, do, kiel interna forma realo, sed nur kiel ekstera rilato al la kreitaj lokoj. Tiu ekstera îie-esteco estas tamen iamaniere interna. Jen tio, kio nomiûas la kreo mem, per kio Dio îeestas ekde de la momento de la kreo mem, kaj kiu restas kontinua kreo (vd), latine creatio continua, dum la kreitaëo konserviûas; cetere, en îiu nova ago de la kreitaëo estas postulata la dia kunkaözo, laö la latina skolastika esprimo concursus Dei (vd L: 0986).

Se Dio mem havus lokon en la sama senco, per kio la kreitaëoj havas lokon, Li estus spaca estaëo: jen maniero ne korekta koncepti Dion; enkadre de la dualisma sistemo, Dio, kvankam intime unuiûinta kun la kreitaëoj, estas tamen reale distinga. Nur per analogio oni metas lokon en la koncepto pri Dio (vd).

Jen paradokso, îar unuavide îio havas lokon. Fakte îio havas lokon; sed en Dio havi lokon signifas determinon laö tute alia maniero, kiu ne estas la spaca, per kio la partoj estas distribuataj unuj îe la aliaj. Se Dio havas lokon, tiu loko ne okazas per la menciita distribuado de partoj flanke de alia partoj. Nur analogie la fundamenta loko de Dio alproksimiûas de la kreita korpa loko.

5. Pri la plurlokeco de la korpoj mem. La demando estas, îu tiu, kiu jam havas propran lokon, povas resti samtempe en sia propra loko kaj esti en la propraj lokoj de aliaj? Oni imagu diversajn hipotezojn. Unu estas la forigo de la loko de alia, tio estas per eniro en la lokon de ûi; tiu speco de îie-esteco, ne estas efektiva îie-esto.

La dua hipotezo estas, ke du lokoj estu samtempe en la sama loko; jen unuavide kontraödira maniero de îeesto de la tempoj. Antitipio (vd) estas nomo por la rezisto per kiu la havas la kvaliton havi lokon ne invadeblaj de aliaj kiel samtempaj okupiûantoj.

Triaformo de îeesteco okazus per la multobligo de la sama individuo tiamaniere, ke unu estu en unu loko, la alia en alia; tiu formo ebligus partan mutobligon, sed sen eniro en lokoj de aliaj efektivajn distingajn korpojn. Tamen, la demando estas, îu la sama korpo povas esti multobligata en novajn individuojn; tiu tria hipotezo povas enhavi internajn kontraödirojn. Se tiu interna kontraödiro okazas, la hipotezo restas ekde la komenco refutata.

Sed se la interna kontraödiro ne okazas, la îie-esteco dependus nur de forto realigi ûin. Tiun forton la individuoj per si mem ne havas. Jen kiam nur dia miraklo estus la solvo.

6. Pri la îie-esteco de la animo en la homa korpo, la demando dependas pri la koncepto mem de animo (vd). En monisma koncepto la malfacilaëoj ne okazas tiel multaj ol en la dualisma.

La îie-esteco de la animo en homa korpo povas esti nur iluzio kreita de cenesteza fenomeno. Per la cenestezo (vd) eblas ricevi informojn de pluraj sendependaj agoj ene de la sama granda organismo, kiu fakte estas konsistigo de pluraj kunordigirtaj individuoj. Îiu îelo havas apartan psikismon, kaj per malrektaj rimedoj povas kunordiûi kun aliaj. Tiam la kolektivaj fenomenoj ne povas esti atribuataj a unu sola animo. Sekve, la fenomenoj de vaste distribuataj psikaj fenomenoj ne pruvas ke estas la îeesto de la sama animo en pluraj lokoj.

7. La kristana Eökaristio (vd), laö kio Jesuo estas kredata îeesti iamaniere en la benataj panoj, de la sankta manûo, postulas klarigojn, kiuj rilatas al la problemo de la îie-esto. Se la benitaj panoj pluras, la demando estas kiamaniere Jesuo îeestas en îiuj.

ÎIELO (filozofie) (*). 1020.

Gr: @ Û D " < ` H , -@ Ø . L: caelum, -i.

1. Etimologie, îielo devenas, tra la latinidaj, el la samsignifa latina caelum, enkadre de la hindeöropa radiko kai- (= klara). El la sama radiko devenas la germana sufikso -heit (= eco), por signifi abstrakte, kiel ekzemple en Klugheit (= sperteco, inteligenteco), el klug (=sperta) kaj la menciita sufikso.

Substantiva radiko. Vortformoj: îielo, îiela, îielano, îielulo, îieliro, subîiela, îielarko.

2. Îielo, en ordinara astronomia senco, estas sur ni la volba blua spaco, en kiuj ïajne moviûas la astroj.

Tiu ordinara astronomia senco estis perfektigata de pli rigora scienco, kaj nun oni scias plibone ke la spaco etendiûas tre vaste, kaj ke la steloj nun rigardataj jam ne estas tie, sed estas nur lumo kiu longe antaöe estis elsenda de ili, dum ili mem jam iras malproksime alien.

Per la pli rigora scienco oni scias ankaö, ke la Tero iras sur la propra akso kaj samtempe îirkaö la Suno.

Ankoraö estis malkovrite, ke siavice la Suno moviûas enkadre de galaksio, - nome Lakta Vojo -, fine ke tiu galaksio iras en ankoraö pli vasta sistemo de miljonoj da aliaj galaksioj.

La sekvo de tiu scienco estis, ke ankaö en filozofio kaj teologio evoluis la ideojn pri la îielo.

Tamen la naiveco de la antikvaj nocioj pri la îielo restis kulture valoraj. Ili efektive ili kreiûis surbaze de la ïajnaîielo, kiu ankoraö daöras la sama antaö niaj limigitaj okuloj, îiam tre îarma kaj bela, tre poezia kaj invitema por la fantaziaj premenadoj de homa fantazio.

3. Îielo en relativa senco, estas la supro de la mondo rilate nin. Absolute, en astronomia senco, nur ekzistas la kosmo (vd), kiu ne havas (laösupoze) absolutan supron.

En relativa senco okazas tiom da îieloj, kiom da punktoj estas sur kiuj estas la koncernaj suproj.

Mirinde malsamaj estas la îieloj de la tero, de la luno, de la aliaj astroj; ankaö tre malsamaj estas la îieloj rigardataj ekde la kosmaj ïipoj, laölonge de îiuj distancoj de ili vizitataj.

Cetere, la teleskopoj perfektigas la rigardadon de la îielo, ne nur ekde la tero, sed ankaö kiam ili estas metataj survoje de la malproksimaj kosmaj lokoj. Sekve, la moderna sciencisto tute alie pensas kaj imagas pri la astronomia îielo.

4. Îielo en religia senco. Laö pluraj religiaj kredoj, îielo estas aparta loko, en supra vasta spaco, kie restadas Dio, anûeloj, beatuloj. Tiu loko estus super la steloj.

Estas ja îielo serioza afero, kvankam kutime pritraktata naive, kiel loko, kiun oni kredas ekzisti en la supro, supren de la steloj, kun aspekto de vastega palaco, kies loûantoj estas Dio kaj la beatuloj.

En tiu mondkoncepto, trans la steloj ekzistas kupolo, laö kredo precipe de la antikvuloj, nomata firmamento, aö simple la îielo. Estas skribite en la unua paûo de la Biblio, "Dio kreis la firmaëon... kaj dio nomis la firmaëon îielo" (Gen. 1, 7-8) En hebrea ïamayim, tradukita en Septuaginto per , en la latina caelum (= îielo). La steloj estis imagitaj de la antikva naiveco, kiel malgrandaj, iamaniere algluitaj malsupre de la firmaëo.

Certamaniere tiu difektita koncepto pri la îielo supren de la steloj ne ïanûiûis substance post la moderna malkovro pri la treege granda distanco de la plej malproksimaj steloj, îar sufiîas nur imagi ke la îielo estas pli malproksima, kaj sekve pli granda. Tamen kontraö tio estas du argumentoj: la distanco kaj la sensenceco.

Koncerne al distanco ûi devas esti treege granda. Cetere, kelkaj steloj konstante fuûas pli malproksimen! Îu tio kreas problemojn?

Por atingi la îielon de la beatuloj, anûeloj, kaj Dio, ekster la spaco de la steloj, la rapideco devas esti ege granda; kiam Sanktulo estas imagata supreniranta la îielon, se li iradis nur kun la rapideco de la lumo (300 mil kilometroj po sekundo), li ankoraö ne atingis la îielon supren ekster la steloj!

Por reveni, denove la distanco postulas miraklan rapidecon. Oni asertas ke la beatuloj, ke ili iras al îielo kaj ke ili revenas je la mondfino por preni siajn korpojn. La bibliaj rakontoj malfacile koheras kun la realo, kaj fariûas sensencaj. Cetere ïajnas manikeisma sinteno kontraö îi kosmo.

En antikveco kaj dum Mezepoko oni imagis la mondon kiel plata, kun kelka grando. La profeto Zeäarja asertis, ke la Mesio regos ekde la Rivero (Eöfrato) ûis la fino de la tero, el maro al maro (Zeäaria 9, 10). Sekve de tiu plata karaktero de la mondo la îielo estis en absoluta supro, ne nur relative al ni.

Iom post iom, post Koperniko (1473-1543) kaj Galileo (1564-1642) oni pasis al la nuna koncepto pri la kosmo. Ankaö tiu korektado ne ïanûis substance la antikvan kredon je la îielo post la ïteloj, îar nur pasis al kompreno de la îielo en la tuta îirkaöo; tiu îielo en la tuta îirkaöo koheras kun la multobleco de la îieloj en relativa senco (vd 3), îar la supro de Eöropo ne estas la sama supro de Brazilo, nek de la sama supro de Australio.

Laö la biblia imago, tri estas la ïinsekvaj îieloj: la unua estas subluna, kie flugas la birdoj, estas nuboj kaj pluvas; la dua îielo estas tiu de la astroj; la tria estas la îielo de Dio, anûeloj kaj beatuloj. Tiusence parolis la viziulo Apostolo Paölo, kiam li asertis esti raptita al la tria îielo. La tuta eskatologio estas priskriba laö tiu kunteksto. Tiel ankaö estas priskribita la iro de profeto Eliaso per îaro al îielo (kun kia rapideco!), kaj same Jesuo supreniris, kaj estis rigardata de la apostoloj ûis malaperi en la alto (Agoj 1, 9-11). Tiu estas la efektiva kunteksto.

5. Enkadre de la nunaj atingataj rezultoj de la scienco astronomio, tia speco de îielo prezentas malfacilaëojn por esti kredata. Pro tio unuj rekte forëetas la validecon de la tiel nomitaj Sanktaj Skribaëoj de îiuj tradiciaj religioj, dum aliaj strebas savi ilin per ekzegezaj rimedoj.

Kompreneble, estas du kontraöaj orientiûoj en ekszegezo (vd), unu konservanta la rektan sencon, la alia reinterpretanta la tekston per novaj aranûoj, foje figuraj, foje alegoriaj, foje nur moralaj. Nova ekzegezo (vd) strebas reinterpreti la tekstojn, sed epistemologie estas necese akcepti ke la aötoroj de tiaj tekstoj verkis kun difinita signifo. La ideoj pri la îielo certe devas esti renovigitaj, sed originalaj teksoj restas îiam la penso de tiu, kiu verkis ilin kun eraroj.

La plej malfacila ekzegezo estas tiu de fundamentistoj, kiu konservas la laöliteran interpreton de la tekstoj.

Kontraö la laölitera interpreto de la fundamentistoj, la liberala ekzegeza interpreto mildigas la tutan aferon, dirante ke îielo estas nur aparta loko. Aliaj ankoraö pli simple, interpretas la îielon kiel staton de feliîo, dirata ankaö beateco (vd).

Estas ja paradokso. Tiuj liberalaj reinterpretoj certe estas pli proksimaj al vero. Sed ili estas tro spekulaciaj rilate al la historia kunteksto de la rakonto. Anstataö savi la tekston, - kiel estis la intenco de la reinterpreto, - fakte la liberala ekzegezo malhelpas ûin, îar ekvivalentas preskaö al neo mem de valideco de la teksto.

6. Ascensio (vd) al dia îielo estas ofta lingvaëo de la antikvaj religiaj kredoj, kaj kio fariûas malfacila kompreni enkadre de la postaj konoj pri la efektiva naturo de la kosma spaco.

Antikva teksto de la juda Biblio rakontas kiel profeto Eliaso (9-a jc. a.K.), dum promenadis kun Eliïa, estis kaptita en la îielon:

"Subite aperis fajra îaro kaj fajraj îevaloj kaj disigis ilin; kaj Elija en ventego supreflugis en la îielon" (2 Reûoj 2,11).

Eble pro la prestiûo de posedanto de îaro (vd) oni imagis, ke en la îielo Dio havas la sian.

Profeto Ezekielo (de la 6-a jc. a.K.) asertis, ke li vidis per vizio la dian îaron (Ezek. 1, 15).

Jesuo supreniris al îielo. "Jesuo... estis ricevita supren en la îielon kaj sidiûis dekstre de Dio" (Mk 16, 19).

"Jesuo antaö la disîiploj: "Kaj levintesiajn manojn, li benis ilin, li forigis de ili kaj estis suprenportita en la îielon"(Luko, 24,51).

"Li suprenleviûis, ankoraö ili rigardis, kaj nubo ricevis lin for de iliaj okuloj" (Luko, Agoj, 1, 9).

Apostolo Paulo, en vizio, eniris la trian îielon, - tiun super la astroj.

La mirinda Mahometo, rajdante Borakon, atingis la sepan îielon.

7. Tamen la îielo daöras kiel serioza afero, îar ûi rilatas la ûeneralan sencon de la vivo. Pro tio oni ne lasu mediti pri la îielo, kun strebo, por ke estu racia la medito, sen naiveco.

Fizikistoj asertas ke la energio transformiûas, ne perdiûas. Ïajne, tio, kio brulas, malaperas; fakte tamen nur okazas ïanûo per transformo, sen ke io substanca malaperu. Tiel same, eble nur ïajne malaperas la spirito de tiu, kiu mortas. Ne nur restas la korpo, restas eble ankaö la tutan psikan realon.

Post 60 mil jaroj, kiam, pro la kreskema fora distanco de la Luno, malkreskis la rotacion de la Tero kaj la tagoj estos kvardek horaj, kun pli drastaj sezonoj, la samaj substancoj tamen restas. Post multe pli da tempo la suno absorbos la teron, kaj ankaö tiam la absorbitaj substancoj estos ni. Malaperos la suno, kaj denove oni devas scii ke la tuta substancaro ankoraö restas.

Kelkaj supozas ke la spirito apartiûas, kaj iras aliloken. Jen hipotezo ne absurda, sed ne rekte konstatebla. Kial aserti, ke la spirito devas apartiûi? Se la spirito restas, tio ne signifas tuj, ke ûi iras al aparta loko, dum la fizika korpo restas îi malsupre.

Oni konsideru ankaö la hipotezon de reduktivismo (vd), laö kio materia kaj spirito havas fundamente la saman principon; oni ne konas sufiîe bone la materion, por aserti ke la materio nur enhavas mekanikajn fortojn, kaj ankaö psikajn (vd).

Per kritika penso, oni ekzamenu al ambaö doktrinoj: al dualismo (vd) kaj al monismo (vd). Koncerne al îielo, ûi esence estas la feliîo. Kie ajn restas la psiko, tie ûi povas fariûi beata, akorde kun la gradoj de disvolviûo atingata okaze de la plej diversaj cikloj de vivo tra la eraoj.

Kia ajn estu la sorto de îiu, se tamen li neniam malaperas, jen la komenco de pruvo por aserti, ke la îielo ekzistas, kvankam ne kiel elpensi ûin la naivuloj.

Tamen restas pluraj demandoj. Se Dio ekzistas, - pro kio li faris tiun nian mondon tia, kia ûi estas? - Pro kio, por unuj aferoj la nuna sorto estas resti nur senviva grundo?

- Por aliaj, esti birdoj? - Por aliaj esti homoj? - Por aliaj esti lumaj fotoj, vojaûantaj 300 mil kilometroj po sekunto tra la kosma spaco?

Mistero de la antaödestino (vd).

Sed oni ne rigardu kun tiom da pesimismo nian vastan mondon!

Probable la vasta kosmo ne estas nur amasa materia stupideco.

Eble la ïancoj por îiuj aferoj estas egalaj, akorde kun la ideo, ke Dio ne estas diskriminaciema, sed mirinde justa.

Ekzemple, tra la eraoj la lumaj fotonoj, elirantaj de la steloj, havas tempon por pasi tra aliaj cikloj, en kiuj ili denove regrupiûas kaj fariûas densa materio de grandaj astroj. Tiel same, îio havas sian plurajn ïancojn. Tio okazas ne pro purigaj motivoj, kiel ekde la antikva tempo imagis pluraj formoj de superstiîaj kredoj - orfeismo, pitagorismo, manikeismo, ïamanismo, - sed normala fluo de la eraoj.

Unu el la fundamentaj leûoj de la realo estas la polarizo (vd), per kiu îie ajn la fortoj tendencas al ekvilibro, kaj per novaj reekvilibroj moviûas kaj vivas; foje pli grave malekvilibriûas la fortoj, kaj la homoj erare kredas je malbonaj agantaj spiritoj. Per la justa sintezo de la fortoj fariûas de tempo al tempo la îielo de îiu.

ÎIFRO (*). 1021.

L: cifra, -ae.

A: cipher. F: chiffre. G: Chiffre. H: cifra. I: cifra. P: cifra. R: (chifr).

1. Etimologie, îifro, same kiel cifero, devenas, tra la franca chiffre, siavice el la mezepoka latina cifra (= nulo), per transformo de la araba sifr (=vakua, cifero nulo).

Substantiva radiko. Vortformoj: îifro, îifri, îifrado, îifraëo, îifraûisto, malîifri, surîifri. Komparu, îifro, cifero (skribsigno de numeroj).

2. Îifro estas skribado per ciferaj ekvivalentoj, aö similaj rimedoj, tiamaniere ke la ordinara literskribado fariûu kaïita kaj sekreta.

Simila al sekreta kodo, îifro tamen ne bezonas esti tiel sistema, sekve nek tiel logika.

3. Ordinare îifro estas uzata per sekreta interkonsento, cele al sekuro kontraö triaj. Ekzemple, urûa diplomatia depeïo per îifro.

En elektronikaj sistemoj îifro fariûis tre grava rimedo de protekto.

Pragmatisma orientiûo de grupo troviûinta îefe en usona federaciita ïtato de Illinois (vd 9622-538).

ÎILIO. Filozofio en ... 1023

Ûeneralaëoj (vd 1023-000);

filozofoj (vd 1023-002);

resumo (vd 1023-005).

ÎINIO. Filozofio en ... 1025.

Ûeneralaëoj (vd 1025-000);

filozofoj (vd 1025-002);

resumo (vd 1025-005).