C (simbolo). 0900.

 

1. En latina alfabetsistemo, C estas tria litero. Kontraste, en la greka sistemo, la tria estas la litero (gama).

 

2. En la romiana numerado, C signifas centon, laö jene: C = 100; CC = 200; CCC = 300.

 

3. En algebro, C simbolas la trian konatan kvanton: ab+c.

 

3. En muziko, C estas signo de la unua noto en la natura majora skalo de la germana kaj angla uzo (koresponde al Do, en la portugala, hispana, franca, itala, bulgara).

 

4. En metodiko, C estas uzata kiel tekniko de divido de teksto, por indiki la trian eron. Didaktika filozofia prezentado ofte kaj profite uzas tiun teknikon.

 

5. En la logiko de klasoj (vd), okazas variaj uzoj de la litero C, fare de la logikistoj. Sed ordinare, la litero C simbolas apartan klason, ekzemple kontraste kun klaso A (vd 0001).

Lukasiewicz uzis C por reprezenti la konektivan "si... kaj tiam" (kondiîa modo).

Tio, kio Lukasiewicz skribas "C p q" aliaj skribas "p q".

E. Pauli.

 


ÇA. (F: 0901).

Franca esprimo, koresponda al la germana Es, metata en psikanaliza uzo fare de Freud.

Tiu Es (vd) estas tradukebla en îiujn lingvojn, sed en îiu la esprimo povas enhavi apartajn nuancojn, kiuj en la faka uzo estas forigataj.

E. Pauli.

 


CALEMES (= CAMENES, Aö CALENTES). 0901.

 

1. Mnemonika vorto, ekvivalenta nomo al Camenes (vd).

Modo Camenes estas Calentes en la Logiko de Port Royal (III, 8).

En Hugon: Camentes, galena - îu tute la sama?

 

2. Per Calemes estas nomata unu el la validaj modoj de la silogismoj de la 4-a figuro. Konkreta ekzemplo:

Se îiuj diamantoj estas valoroj;

kaj neniu valoro estas formetenda afero;

Do, neniu formetenda afero estas diamanto.

3. Calentes, mnemonika vorto, uzata de la Logiko de Port-Royal, rilata al la 6-a modo de la 1-a silogisma figuro Celantes, sed kun la modifo, laö kio ludas kiel Granda (M) premiso la propozicio entenanta la predikaton de la konkludo (vd Abbagnano).

Konkreta ekzemplo:

"Îiuj malbonoj de la vivo estas pasemaj malbonoj;

iuj pasemaj malbonoj ne devas esti timataj;

do, neniu el la timataj malbonoj estas malbono de tiu îi mondo" (Arnauld, Logique, III, 8).

 

4. Modo Camenes , aö Calentes en la Logiko de Port Royal, estas dirata reduktebla al Celarent, per la translokigo de la premisoj kaj konversio de la konkludo:

Îiu P estas M;

neniu M estas S;

do, neniu S estas P.

 

Rimarko de Lalande:

"Tiu formo ne pravas: oni ne povas redukti silogismon de tiu tipo al Celarent, anticipa konversio de la konkludo, se ne per simpla translokigo de ûiaj premisoj" (en artikolo pri Calemes).

E. Pauli.

 


CAMBRIGE. Filosofiaj skoloj de... 0904.

(vd. Kembriûo’n 3686).

 


CAMENES. 0906.

 

Mnemonika vorto de modo de la 4-a silogisma figuro, ekvivalenta al Calemes (vd 0901).

 

 


CAMESTRES. 0907.

 

1. Mnemonika vorto de la 2-a figuro de silogismo (meza termino dufoje predikato en la premisoj), por montri la 1-an modon (el la 4 modoj), konsistanta el premiso universala asertiva (A), plus premiso universala negativa (E), konkludo universala negativa (E), la jene:

îiu P estas M;

nu, îiu S estas M;

do, neniu S estas P.

 

Konkreta ekzemplo:

"Îiu homo estas animalo (A)

neniu ïtono estas animalo (E);

do, neniu tono estas homo" (E) (Petro Hispano, Sum. log., 4, 11).

 

2. Modo Camestros estas milda, a subalterna formo de Camestres.

E. Pauli.

 


CARNOT. Principo de... 0908.

(vd Entropio’n).

 


CAUSA SUI. (L: 0909).

 

1. Latina scholastika esprimo, causa sui ekvivalentas al kaýzo de si mem (vd).

 

2. Causa sui estas dirata de tio, kio ne povas havi la kaözon en aliaj, kaj sekve ekzistas ekde îiam.

Ordinare oni elpensas la kaözojn kiel serion, en kio unu kaözo estas kaözata de alia, sen ke oni pensu pri la problemo de la unua en la serio.

En sinsekvo de kaözoj, devas esti je la komenco io, kio estas causa sui (= kaözo de si mem), kaj kio nomeblas per ekvivalentaj esprimoj, - ne havanta kaözon en alia, aö unua motoro en si mem senmova.

Oni avertu, ke empirie oni nur konstatas, ke unu venas post alia, sen percepti ke unu estu kaözo de alia. Nur per analizo de la ento oni atingas kompletan nocion pri la kaözo kaj efiko.

3. La esprimo causa sui estas unuavide paradoksa, îar efika kaözo estas ekstera al efiko.

Jen emfaza antinomia esprimo, diranta per alia maniero tion, kio estas ekde îiam, kaj pro tio ne estis kaözata de alia, nek de si mem. Efektive, nenio povas esti kaözo de si mem, se ne per emfaza antinomia esprimo.

La senco de causa sui estas analiza. Se Dio estas intensive infinita, restas nenio ekstere de Li, por fariûi kaözo de Li. Se îio jam estas en Li, implicas ke en li ankaö estas sia kaözo. Se io ekzistas, sed tamen ne povas ekzisti per alia, oni analize elpensas ûin, kiel jam ekzistanta ekde si mem, kaj donas al tio la interpreton de kaözo de si mem.

La aforismo diranta nenio estas kaözo de si mem estis latine diskonigata Nihil est causa sui (vd Tomaso el Akvino, Contra gentiles, I, 18).

Sama estas la antinomia esprimo principo de si mem (principium sui), ankaö de la latina skolastiko.

Fr. Suarez avertis ke pluraj esprimoj rilataj al la unua kaözo enhavas nur neivan sencon, dum ili diras ke Dio ne povas esti kaözata, kaj citas la esprimon de Sankta Hieronimo, - Dio estas kaözo de sia substanco, - kaj de Sankta Aögusteno, - Dio estas kaözo de sia saûo (Disputationes metaphysicae, XXVIII, sect. 1, n. 7).

Oni povas distingi inter la subjekto (individuo, persono) al kiu estas atribuata la kaözo (aö naturo) kun la koncernaj efikoj. Nur tiu lasta aspekto diriûas kaýzo, ne la subjekto, kvankam al ûi estas atribuata la kaözo kiu kapablas elekti kaj efiki.

4. En monismaj doktrinoj ne okazas efektiva serio de kaözoj.Nur ekzistas kaözo ekde si mem, kaj do nur la causa sui.

Spinozo difinis:

"Mi komprenas kiel kaýzo de si (causa sui) tion, kies esenco implicas la ekziston, a tion, kies naturo ne povas esti konceptata nur kiel ekzistanta" (Etiko, I, dif. 1).

 

Hegel alproksimigis la kaýzon jen la finitajn, jen la infinitan al efiko. En la kunteksto de la monismo de Hegel la finitaj kaýzoj reduktiûas al la infinita, kaj pro tio havas similan naturon.

"Nur en la efiko la kaýzo estas reala kaj vere kaýzo. La kaýzo estas, sekve, en si kaj por si causa sui" (Encikl., §153).

5. Libereco estas kaýzo de si mem rilate la iniciaton, per kio ûi decidas, îu agas a ne agas, îu agas tiumaniere a alimaniere.

Pro tiu iniciato per propra decido, kaýzo de si mem estas dirate precipe pri la libera kaýzo.

Sed tiu causa sui de la libereco rilatas nur al decido, kaj ankoraö ne inkluzivas la tutan kaözon de la efiko.

Aristotelo jam komprenigis la liberecon kiel aboslutan iniciaton, tio estas, tiamaniere senkondiîa, ke al neniu alia estas atribuebla la elekto (Etiko al N., III, I. 110 a).

 

6. En la inteligento anka okazas, certamaniere, la fenomeno de memka zeco, tio estas, de la causa sui.

En kono estas du flankoj, tiu de la konanto kaj tiu de la objekto.

En finitaj objektoj oni povas imagi la menson kaj la objekton aparte lokigitajn. La objekto agas sur la menson, kaj la menso reagas, per kono de la objektojn helpe de la imago lasita de li. Tiu reago entenas elementojn de ago ekde si mem.

En infinita inteligento la objekto enestas la fakulton mem de la konanto,- îar la infinita inteligenco estas intensive îio. Sekve la kono kiel causa sui fariûas plene. Jam Aristotelo diris ke Dio estas penso de penso. Dio efektive estas aktuale kono.

 

Ploteno emfazis la memka zecon de la inteligenteco, kiun li konceptis kiel estanta la "verko de ûia mema aktiveco ( µ ) "dum "ûi havas la eston de si mem kaj per si mem" (Enn., VI, 8, 16).

Tiuj neoplatonaj ideoj pri la dia neceso konserviûis en la araba filozofio, precipe en Aviceno, kaj en la juda, ûis atingi la modernajn monistojn, Spinoza kaj Hegel.

 

La memkaözeco en kono estas parte klarigebla nur kiel formala efiko, en la senco ke la propraëo deiras el la naturo, sen resti aparta. Tiusence, la similo atentigas pri la similato. Tio okazas ankaö en arto, kio estas mimezo. Sed en la mensa kono la atentigo fariûas per si mem, dum en arto estas bezone la interpreto fare ekde la ekstero.

E. Pauli

 


CELANTES. 0910.

 

1. Mnemonika vorto de la 1-a malrekta figuro (inversio de la premisoj), kaj en tiu kadro estas la 2-a modo, en la sinsekvo de la malrektaj modoj; sed estas la 6-a modo, se oni numeras la malrektan figuron post la rekta.

Estas Celantes konsiderata malrekta modo de la 1-a silogisma figuro.

 

2. Celantes konsistas el:

premiso universala negativa (E),

plus premiso universala asertiva (A),

konkludo universala negativa (E).

 

Konkreta ekzemplo:

"neniu animalo estas tono (E);

iu homo estas animalo (A);

do, neniu tono estas homo" (E) (Petro Hispano, Sum. log. 4. 08).

E. Pauli.

 


CELANTOS. 0911.

Mnemonika vorto de modo subalterna de Celantes (vd).

 


CELARENT. 0912.

 

1. Mnemonika vorto, enkadre de la 1-a silogisma figuro (meza termino unue subjekto, due predikato), kiel 2-a modo, kun premiso universala negativa (E), plus premiso universala asertiva (A), konkludo universala negativa (E), la jene:

neniu M estas P;

îiu S estas M;

do, neniu S estas P.

 

Konkreta ekzemplo:

"Neniu animalo estas ïtono (E);

îiu homo estas animalo (A);

do, neniu homo estas ïtono" (E) (Petro Hispano, Sum. log., 4. 07).

E. Pauli.

 


CELARO (a CELARONT). 0914.

Mnemonika vorto, subalterna silogisma modo de Celarent (vd).

 


CELEBRI, -O (Z). 0915.

L: celebro, -are; celebratio, -onis.

A: celebrate; celebration. F: célébrer; célébration. G:feiern, ehren; Feier, Ehrung. H: celebrar; celebracian. I: celebrare; celebrazione. P: celebrar; celebração. R: (chéstvovat); (chéstvovanie).

 

1. Etimologie, celebri devenas el la latina celebrare, enkadre de la e ropa radiko kel-, kun senco alesti, ofte veni, celebri.

Verba radiko. Vortformoj: celebri (tr), celebro, celebranto.

 

2.Celebro estas publika ceremonio de kulto al io respektinda, kutime la difinitaj ritoj.

Nuance, kulto (vd) emfazas la signojn de respekto, dum celebro la festivan aspekton.

3. Specoj de celebro. Laöforme, celebro fariûas laögrade pli aö malpli festiva.

Îiu celebro havas objekton celebratan. Per la objekto de celebro diversiûas laömaterie la celebrojn.

 

Individue oni celebras la naskiûtagon. Socie, la edziûtagon. En profesia kampo oni celebras gravajn kontraktojn.

Celebroj estas anka ceremonioj de kulto al la patriaj valoroj, kiel la memstarigo de la Ïtato. Pli valoras la celebroj enkadre de la homaro, ol îiuj aliaj etnaj kaj naciaj valoroj.

Oni celebru do al humanismaj sentoj, kiel tiuj de paco, homaj rajtoj, monda kompreno. Inkluzive oni celebru la kreon de Internacia planita lingvo Esperanto.

 

Ankaö laömaterie celenroj divideblas en novajn celebrojn kaj rememorigajn celebrojn.

Efemerido (vd) estas pasinta rememorigebla okazaëo, inda je nova celebro.

Estas do efemeridoj la ensemblo de îiuj pasintaj okazaëoj indaj je festiva rememoro.

3. Religiaj celebroj oftas. Pro tiu ofteco, la religiaj celebroj ricevis apartajn nomojn. Îiu rito, pro ties graveco enkadre de la koncerna kredo, estas rigardata kiel io grava, kaj do, krom la rita karaktero, ûi estas samtempe celebro.

Kristanoj celebras kutime la bapton de novnaskiton, la geedziûon , kaj la Sanktan manûon (a Meso, en lingvaëo de katolikoj), kiel memoro de la pasko fare de Jesuo.

 

La formo de la kristana rito de la Sankta manûo multe ïanûiûis tra la tempo, influe de kulturoj, sed esence estas celebro.

Pli fundamente, la kristana sankta manûo jam estis transformo, tra la esenoj, de la juda pasko, kiu estis celebro de la foriro el Egipto.

Ûenerale, îiuj religioj tendencas al iu sankta manûo, îar per ûi eblas pluraj ritoj kaj simboloj.

E. Pauli.

 


CELIBATO (N). 0917.

L: caelibatus.

A: celibacy. F: celibat. G: Zoelibat; Ehelosigkeit. H: celibato. I: celibato. P: celibato. R: (Bezbráchie).

 

1. Etimologie, celibato devenas el la latina caelibatus, siavice el caelebs (= fra la).

Substantiva radiko. Vortformoj: celibato, celibata, celibatismo (defendantoj).

 

2. Celibato estas fra leco kiel konstanta vivostato, kun la nuanco de abstino de seksa vivo.

 

3. Doktrino. En religia kunteksto, celibato estas konsiderata pli perfekta stato, per kio la koro sindetena de la seksa aktivado fariûas vera dia templo kaj la fraöla homo dia servisto cent pro cent.

La argumentado favore de tiu idealo enhavas du fundamentajn miskomprenojn, kun karaktero de supraëa interpreto pri la religia vivo.

 

4. Unua miskompreno, pri la celibato kiel idealo. Se la sekso apartenas al la homa realo, la homoj nur povas plene glori Dion, se ili ankaö realigas la seksajn potencialojn. La koro sindeterna de la seksa aktivado ne fariûas pli perfekte la vera dia templo; tiu dia templo fariûas pli dia kun la seksa vivo, ol sen la seksa vivo. Vera dia templo ne elpelas la seksumadon.

En si mem celibato nenion prezentas, per kio ûi povas fari la koron pli perfektan por fariûi pli bona al Dio.

Efektive, celibato ne estas la plej perfekta stato de vivo. Paradokse, se celibato estus la plej perfekta stato de vivo, ûi devus esti principe elektebla de îiuj; sed se tio okazus, malaperus post kelka tempo la homaro.

Cetere, celibato nur por la perfekteco de kelkaj estas elitisma kaj egoisma sistemo. Pro miskompreno, oni konsideras, ke celibato konservas homon en pli perfekta stato kaj kun la koro kiel templo de Dio. Oni trovas nenion en la seksa abstino, kiu povas fari la koron de fraölo pli perfekta templo. Ami seksajn plezurojn estas io per si mem substance bona kaj gloras Dion; nur akcidence okazas la malbono dum la seksa vivo.

 

Estas radikalisma propono eviti la akcidencajn malbonojn de la seksa vivo per la celibato. Ne estas per la rompo kun la tuta sistemo de la seksa vivo, ke oni atingos la idealon. Pri la celibata rompo okazas alia miskompreno. Fakte la rompo estus efektiva, se la celibatulo kastrus sin, kiel efektive faris kelkaj kristanoj de la frua tempo de kristanismo, ekzemple, kiel faris la ekzegisto Origeno el Aleksandrio.

Nur la vola decido premi la seksajn dezirojn ne efikas sufiîe la celibatecon. La fantazio konstante prezentas seksajn imagojn, kiuj estas simptomo de la interna malaranûo de la koro de celibatulo. Oni ne povas simple deklari, ke tiuj konstantaj psikaj problemoj estas tentoj de la diablo, kiel, ekzemple, estis dirite pri la tentoj de Sankta Jeronimo.

 

5. Dua miskompreno pri la celibato kiel praktika avantaûo. Ankaö estas falsa la praktika signifo de la fraöleco, kiel ebliganta al la fraöla homo esti dia servisto cent pro cent.

Principe, neniu el la kreitaëoj de Dio estis kreita por esti servisto, îar Dio ne bezonas servojn. Dio estas nia Dio, kaj ne estas nia Sinjoro (en la senco de Sinjoro de servistoj). Dio kreis nin por elsendi sian bonon.

Ni kreitaëoj estas esence la boneco de Dio. Îiu individua kreitaëo estas montraëeto de Dio, kaj do la gloro de Dio.

Ni estas la gloro de Dio, kaj ni gloru Dion (la veran Dion!). Îio en ni estu gloro de Dio, kaj oni sindetenu de nenio ajn de nia naturo, - nek de la sekso, - por ke en ni îio estu la gloro de Dio.

6. La prezentitaj du fundamentaj vidpunktoj kontraö celibato miksiûas kun aliaj aspektoj, aparte konsiderendaj.

La argumentado kontra celibato avertas, kiel jam antaöe dirite, rekte pri la interna malboneco de tiu stato.

Kontraö oni avertu, ke la gloro de Dio estas anta îio objektiva, per kio îiu afero rekte estas la gloro de la kreinto, kaj en tiu objektiva gloro estas inkluzivitaj la potencialoj, kies definitiva stato estas la realiûo.

Celibato estas stato lasanta la seksan potencialon sen realiûo. Pro la celibato multaj ne naskiûas; pli detale, multaj spermoj kaj ovoloj estas lasitaj morti. Antstata vivi la perturbojn de la celibateco, oni preferu la ordinaran idealon de la realigita homo, laö la saûaj vojoj de la naturo.

 

7. La argumentado favore de la celibato provas montri la praktikan avantaûon, per kio fra la homo kapablas cent pro cent labori en la dia kaýzo pro manko de ligo kun la familio. Kompreneble, se industriaj entreprenistoj nur povus dungi fraölajn laboristojn, ili havus malpli da sociaj problemoj.

Tion postulas kelkaj Eklezioj al la pastroj aö almenaö al episkopoj. Tial la laborforto de tiaj eklezioj fariûas malpli speza. Ankaö pro tio la lernejoj (mezlernejoj kaj universtatoj) de a monakoj povis pli facile funkcii, îar ili dependis de la malmultekosteco de celibatuloj. Sed la homaj rajtoj ne permesas tion. Cetere, se la celibateco unuamomente ïajnas solvon flanke de entreprenistoj kaj de la eklezio, la samon oni ne povas defendi en socia kadro.

 

8. En Romkatolika Eklezio celibato estis (aö estis) vaste praktikata ne nur de la religiulo kaj religiuloj, sed anka de la profesiaj predikantoj a pastroj, ne nur por ke tiuj îi havu vivstaton konsiderita pli perfekta, sed anka pro la pragmatika totala dediîo al Regno de Dio.

Jen eldiroj de Jesuo:

"Estas e nukoj, kiuj estas naskitaj tiaj el la patrina ventro; estas eönukoj, kiuj estis e nukigitaj de homoj; kaj estas e nukoj, kiuj e nukigis sin pro la regno de la ielo" (Mt l9, 12).

"Îiu, kiu forlasis domon a fratojn a fratinojn a patron a patrinon a infanojn a kampojn pro mia nomo, ricevos multoble kaj heredos eternan vivon" (Mt 19, 29).

 

9. Kompreneble, la kristana celibatismo havis krizojn dum la jarcentoj. Tiu praktiko kvankam origine eklezia, ne estis îiam egale akceptata kiel severa devo.

Jesuo agis en la kunteksto de esenoj, kiuj jam praktikis celibaton, ekzemple, Johano la Baptisto, kaj îiuj kredis pri la tuja mondofino, kaj pro tio la edziûo ne havis signifon. Sed la tuja mondofino ne okazis, kaj konsekvence iom post iom organiziûas la Eklezio. Celibato, kiu komence havis aspekton nur de konsilo, gajnis iom post iom, îefe en Okcidento, karakteron de deviga institucio de la Eklezio en kreskema organizado.

 

En Oriento fariûis malpermesate edziûi post la pastriûo. La episkopoj tamen estis elektitaj inter tiuj, kiuj neniam edziûis; tiu normo enkodukiûis definitive okaze de Koncilio Trullano (692).

 

En Okcidento la afero iris pli rapide. En 306, okaze de la regiona antaö-Konstantina Koncilio de Elvira (îe Granado, en Hispanio), kiam îeestis 35 episkopoj de la tuta duoninsulo, estis proponata la pastra celibato (kanono 33). La propono ripetiûis en Romana Koncilio, de 386.

Sub la papo Leono la Granda (440-461) îio pli klare kaj vaste konfirmiûis.

 

10. Mezepoke, je la 10-a kaj 11-a jc, dum la disputo pri la investoj en la ekleziaj postenoj, okazis, Okcidento, krizo pri la konservo de la celibato, kiu tamen dumtempe funkciis.

Je la Renesanco denove defalas la celibatecaj kutimoj de la okcidenta Eklezio, kaj eî homoj kun filoj fariûas episkopoj, kardinaloj, papoj.

Estis elstara la ekzemplo de papo Aleksandro VI-a (1492-1503, el la familio Borja, havanta plurajn filojn influaj en Italio.

Apartiûis la protestantoj, 1517, kiuj forigis definitive la celibatecan kutimon.

Siaflanke, tamen, la Romkatolika Eklezio denove sukcesis reagi pere de la normoj de Koncilio de Trento (1545-1563).

 

11. Granda krizo de celibato okazis ekde la dua parto de la 20-a jarcento. Ne nur disfalis la nombro (aö procento) de virgaj religiuloj kaj religiulinoj, kaj de efektivaj pastroj, sed anka kreskis la opinioj de tiuj kiuj defendis katolikan eklezion sen deviga celibateco de la klerikaro.

 

12. Konceptoj pri celibateco disvastiûis ankaö ekster la kristana eklezio. Ekzemple, en budhismo.

E. Pauli.

 

 


CELI, -O (*). 0918.

Gr: , - ; . L: finis, -is.

A: purpose, end. F: fin. G: Ziel, Zweck, Endzweck. H: fin. I: fine.P: fim. R: (tsel).

 

1. Etimologie, celi devenas el la slava (aö el la rusa tsel , aö el simila pola formo) enkadre de la e ropa radiko del- (ideo celi al). Samdevenas la germana Ziel (= celo). Rimarku la diferencojn rilate al îelo (= vivanta unuo, malgranda îambro); ïelo (ekstera krusto de trunko).

Verba radiko. Vortformoj: celi (tr), celo, celado, celeco, celilo, celilaro, celismo (vd), celumi, celumilo, celumaparato, celdisko, celfendo, celglobo, celgrajno, celkaýzo (vd), cellinio, celpunkto, celtruo, alcela, laöcela, sencela, klapcelilo.

2. Celi estas direktado de ago al atingo de io. Tiu io atingenda nomblas celo. sekve estanta la celo. Enhavas do la ago celi la plenumon de io.

Nuance, fini estas plenumi faron, kun la sekva îeso fari, dum celo avertas pri kio estas atingenda per la ago, aö faro.

 

Enkadre de la origina latina radiko, finis signifas limo, kiel en limoj de la lando. Sekve de tiu fundamenta signifo, la latina radiko havas variajn nuancojn, el kiuj unu estas celo. Tiu alia semantika strukturo, - cetere tre varia, - donas al temo de la latina finis apartajn variojn, kaj kiuj ne tradukeblas rekte en la semantikan sistemon de la vorto celo.

La enkonduko de du vortoj, - celo kaj fino, - ebligis malvastigi la troe vasta signifo de la latina radiko.

En latinidaj lingvoj oftas formoj surbaze de la latina objectum (= objekto) por signifi celo, aö celobjekto. Jen kiam la enkonduko de la vorto celo, denove metas ordon en la sistemo.

 

3. La karaktero de celo kiel speco de plenumo, avertas, ke precipe malkompletaj estaëoj povas celi. Kiu, ekzemple, ne estas feliîa, tiu celas esti feliîa.

La ûenerala celo de îiu homo estas efektive la feliîo, al kiu celo estas lastainstance kunordigataj îiuj aliaj celoj.

Îu estaëo intensive infinita, - Dio, - povas celi ion? Certe la infinito ne celas ion por plenumi sian infinitecon, îar la infiniteco jam estas plena. Pro tio la homoj ne estis kreataj por esti servistoj de la intensive infinita Dio. Sekve, Dio ne estas Sinjoro, en la senco de sinjoro de servistoj.

Dio nur povas celi en la eksteron de si mem, montrante ekzemple sian bonecon, per la kreo de aliaj, por ke ili estu aliaj. Jen, la kreitaëoj estas nur la montraëeto de la dia boneco. Nur tiel la kreitaëoj estas la gloro de Dio. Estas gloro certa brilo, per kio oni estas avertata pri la fonto de brilo.

Des pli perfektaj per la virto, des pli la kreitaëoj brilas kiel la dia gloro. Nur tiusence, - per la kreo, - Dio povas havi celojn, kiuj estas plenuma kresko en la eksteron, îar ne eblas celi plenumi ion internen de sia infiniteco.

 

4. Celkaözo (vd) estas celo rigardata kiel un el la konsistigoj de la estoj. Tiusence, la aferoj ne nur konsistas el materio kaj formo, sed ankaö el la ekstero. Ordinare, la aferoj estas rigardataj kiel efikaj kaözoj kaj kiel havanta celon.

Jen averto de Aristotelo, kiu prezentis unua foje sisteme tiun dividon de la kaözoj de la ento: du internaj kaözoj, - materia kaj forma; du eksteraj, - efika kaj cela (Met., I, 3. 983a).

Îu efektive okazas la cela kaözo? Tiu diskutado estas vasta, kaj decidas pri la ekzisto mem de la celo.

 

5. Specoj de celoj. Laöforme, celoj divideblas unue strikte laöforme, kiam ili distingiûas per diferencoj de determinoj enkadre de la esenco. Tiaj estas la distingoj inter absoluta celo kaj relativa celo; interna celo kaj ekstera celo; imanenta celo kaj transcenda celo.

 

Absoluta celo estas memstara, per si mem prezentanta sin, kaj sekve ne dependa de iu ajn subjektiva volo. Jen nocio simila al tiu de ento, kiu prezentiûas kiel origina intuicio de la menso. Absoluta celo nomeblas ankaö celo en si , laö Kant Zweck an sich.

Kontraste, relativa celo estas establita de la individuoj pro subjetiva intereso kaj sen universala valideco.

En Aristotela filozofio, absoluta celo rezultas el analizo de la ento, dum en la filozofio de Kant ûi rekte elstariûas.

Tiu absoluta celo (en si) ricevis apartan gravecon en la etika sistemo de Kant, precipe en la doktrino pri regno de la celoj (vd).

 

Interna celo okazas kiam, en kompleksa estaëo, la partoj estas konsiderataj instrumentoj rilate la tutaëon; ekzemple, la animala organismo enhavas internajn celojn.

Ekstera celo okazas en estaëo, ekzemple, en vesto, kiu estas io en si mem, sed samtempe, utilas al alia.

 

Imanenta celo estas tiu rezulto ne apartiganta de la efiko. Tiusence, la kono restas en la fakulto de kono, kaj fariûas perfekteco. Îiam forma kaözo havas forman efikon, restanta en si mem.

Transcenda celo estas la rezulto de ago, kiu restas apartigata, kaj sekve fariûas io aparta, kie do plenumiûis la celo. Havi ideon (imanenta celo) malsamas ol havi filon (transcenda celo).

 

6. Ankoraö laöforme, sed koncerne al ekzisto, celoj estas dirataj naturaj, kiam ili antaöekzistas al la elekto fare de volo, kaj estas liberaj, kiam simple metataj de la elektanto.

En tiu laöforma kampo rilata al ekzisto situas la demandoj pri la celo kiel struturo de îiu ento, - îu en îio okazas celo; - îu ne okazas naturaj celoj.

 

En etiko gravas la afero pri celoj, kaj kiuj rekte dependas de la naturaj celoj, laö unuj, kaj nur de la bona volo, laö aliaj.

Unuflanke estas la celisma etiko (vd 0920), nomata ankaö teleologia etiko. Kontraste, en alia flanko, estas la aötonoma etiko (vd), defendata de Kant, surbaze de la kategoria imperativo, determinanta la praktikan racion al bono.

En la sama kunteksto distingis Kant la regnon de la naturo kaj la regnon de la celoj (vd 0922).

 

7. Laömaterie, la celoj diferenciûas per la enhavo, de tio, kio estas celata. Konsiderinte, ke celo direblas rekte pri la kategorio de ago, îiuj specifaj agoj havas aliajn specojn de celoj, kaj kiuj do estas laömaterie de alia speco.

Jen do specoj de celoj materie diferencaj per la enhavo: volaj celoj, konaj celoj, agaj celoj (administraciaj celoj), faraj celoj (teknikaj celoj).

8. Kiam oni mencias aliajn kategoriojn de entoj, tiu alia kategorio havas celojn tra la kategorio de ago. Jen kiam la laömateria klasifikado de specoj de celo komplikiûas, sed tamen fariûas per strikta ordo.

Tiu kategoria kunordigo de la celoj gravas rilate la kategorion de substanco. Apartenas ago al substanco; en finitaj estaëoj, kategorio de ago estas kategoria akcidenco de la kategorio substanco. En infinita substanco (Dio) ambaö kategorioj kunfandiûas, sed restas la sama interrilato tiamaniere, ke la celo estas dirata ekde la ago.

 

Enkadre de la kategorio de substanco, kaj do en la plej diversaj substancoj, - infinita kaj finitaj, - okazas celoj, ankaö el la plej diversaj specoj, laö la materia vidpunkto de divido: celoj de Dio, celoj de la homa individuo, celoj de la familio, celoj de la politika socio.

Kelkaj celoj estas karakterize miksaj, pro la inkluzivo de pluraj specoj de agoj: celoj de la eduko, celoj de la instruo, celoj de la lernejo, celoj de la entrepreno, celoj de la sindikato, celoj de la sporto, celoj de la promeno.

E. Pauli.

 


CELISMA ETIKO (teleologia etiko). 0920.

A: finalism... F: finalisme... G: Finalismus... H: finalismo... I: finalismo... P: finalismo... R: (teleol gija).

 

1. Celismo vastasence estas doktrino, laö kio en îio okazas celo. Neniu ago estas sencela.

Jen la senco de celkaözo (vd), kiam Aristotelo klasis la kvar fundamentajn kaözojn, - du internaj kaözoj (materio kaj formo), du eksteraj (efiko kaj celo) (Met., I, 3. 983a).

 

2. Celisma etiko estas tiu, kiu determinas la moralecon de la agoj per la kohera rilato al iu celo plenumenda. Dependas tiu etiko de la konstato de la devigaj celoj, kaj de la fideleco al ili. Bono estas tio, kio estas akorda kun la celoj. Malbona, - tio, kio malakordas.

Kontraste, la aötonoma etiko (vd), proponita de Kant, determinas la moralecon per la nura boneco de la volo, gvidata de la praktika racio, apriore determinita de la kategoria imperativo, - Ich soll (= mi devas). Do, la determino fariûas sendepende de celoj.

E. Pauli.

 


CELKAÖZO. 0921.

Gr: , . L: causa finalis.

A: final cause. F: cause finale). G: letze Ursache. H: causa final. I: causa finale. P: causa final. R:

 

1. Celkaözo estas tio al kio estas direktata la ago de la efika kaýzo. Tio signifas ke, la celo estas iamaniere parto de la enta strukturo.

Alproksimiûas la nocio de celkaözo al tiu de principo de kaözeco (vd 0923).

2. Doktrino. La ento estas dinamika, kaj ne tute inercia interna konsisto. Ûi estas ne nur materio kaj formo (internaj konsistigoj).

Kiam ento estas konsiderata dinamika, tio estas rigardenda kiel konsistigo, kvankam siamaniere.

Tiu dinamikeco konsistas el du elementoj, - efikeco kaj celo. Unu supozas la alian. Do, la ento inkluzivas esti celkaözo. Sekve la celo mem estas parto de la ento.

E. Paöli.

 


CELOJ. Regno de la ... 0922

A: F: règne des fins. G: Reich der Zwecke. H: reino de los fines. I: regno dei principi. P: reino dos fins. R:

 

1. Enkadre de la filozofio de Kant, kontraste kun la regno de la naturo (Reich der Natur), regno de la celoj estas la kampo, kreita de la raciaj estaëoj, kapablaj proponi al si celojn.

En la kunteksto de Kant, homoj estas celoj de si mem. Regno (la germana Reich) estas "la sistema unuiûo de la raciaj estuloj per komunaj raciaj objektivaj leûoj"

2. En tiu sistemo, îiu homo estas samtempe leûisto kaj subulo de la propra leûo. Homo estas celo en si kaj programas sin. Li estas kiel Dio, sed per disfaldiûo.

E. Pauli.

 


CELO. Principo de ... 0923.

L: principium finalitatis.

A: principium of finality. F: principe du finalité. G: Prinzip der Finalitaet. H: princípio de finalidad. I: principo di finalità. P: princípio de finalidade. R:

1. Principo de celo asertas, ke estas propra de îiu ento havi celon. Jen aserto proksima al tiu de celkaözo (vd 0921).

2. Oni konas la principon de celo per analizo de la nocio mem de ento. Same, la aliaj fundamentaj principoj estas atingataj per analizo.

La ento per si mem estas racieca, kaj en tiu kadro estas forigata la sencela ento.

 

3. Redukteblas al principo de celo aliaj malplivastaj. Iamaniere la principo de ekonomio rilatas al principo de celo.

E. Pauli.

 


CENESTEZO (N). 0924.

A: cenesthesia. F: cénesthésie, coenesthésis. G: Gemeinempfindung, Coenesthesis. H: cenestesia. I: cenestesi. P: cenestesia. R:

 

1. Erudicia vorto, cenestezo devenas el la greka 6 @ 4 < ` H ,-Z , -` < (= komuna, ûenerala) kaj " Ç F 2 0 F 4 H (= sento).

Substantiva radiko. Vortformoj: cenestezi, cenesteza.

 

2. Cenestezo estas sento perceptata konfuze interne de la korpo.

Estas cenestezo en la sama kampo de la eksteraj sentoj, sed estas internaj nur rilate al korpo, ne al spirito, kiel okazas kun la tiel nomata internaj sentoj de memoro kaj imagpovo.

3. Reduktiûas al internaj cenestezaj sentoj la erotikaj perceptoj, kiuj okazas en la kampo de la seksa ekscitiîo. Fakte okazas nur tuïa sento, sed tiu tuïo okazas inter la îeloj premantaj unuj la aliajn, per la ïveliûo fare de la koncentriûo de sango.

 

4. Per la cenetezo, en kunlaboro kun la alia sensoj, kreiûas la impreso de unueco de la tuta viva korpo, kiel ûi estus nur unu estulo.

Tiu unueco fakte estas nur de granda kunordigo de apartaj individuoj vivantaj kune kiel kolonio. La diversaj animalaj specoj diferenciûas en tio, ke ili atingis kreskeme pli perfektaj kunordigoj, per la perfektigado de la histoj kaj de la organoj.

Kompreneble, per cenestezo fariûas la internaj informoj al pli komplikaj centroj de reagaj respondoj.

 

5. Per la cenestezo ne formiûas kolektiva io, kvazaö okazus pluraj sendependaj perceptoj, iom post iom unuiûantaj. Nek la tutaëo de la sensaëoj apartenas ekde la komenco al unu nura granda individuo.

La individuoj restas îiam esence individuaj, kaj povas esti pluraj, ekzemple, unu por îi îelo.

Sed unuj unuj individuoj povas esti pli kapablaj ol aliaj. En tiu granda socio de la homa korpo superregas la plej kapablaj individuoj, kaj fine unu restas la îefo. Jen la aristokratio en homa korpo, sen reklamoj favore de la demokratio.

 

Por korekte kompreni la individuecon, oni atentu, ke la kono estas intencionalisma, - atento al objekto. Tiu atento iras intencionalisme (ne fizike) al pluraj lokoj, pere de la rimedoj de la cenestezio. La atento al pluraj lokoj, el kie alvenas informoj, ne estas la samo kiel esti tie fizike.

Sen esti en pluraj lokoj, formiûas per la cenestezo, totala psika stato de la individuo, sed, kiel dirite, per la intencionalisma formo de kono.

 

6. Nur malrekte eblas percepti la multoblecon de individuoj en la sama korpo. Per malrekta konstato eblas percepti aötonoman agadon de îiu îelo.

Same percepteblas, ke kelkaj centroj (grupoj de îeloj kaj organoj) aötonome vivas. Eblas ke unuj mortu, kaj restu vivaj aliaj. Same eblas la transplantado de unuj, dum aliaj restas en la origina korpa kolonio.

Mirindaëo estas la divido de îeloj, kiuj multobliûas kun iom da sendependeco, sen ke la aliaj sciu pri tio.

Estas mirindaëo ankaö la formado de embrio, kiu fine sendependiûas per formado de ekvivalenta nova granda korpo.

E. Pauli.

 


CENOSKOPA (N) (ontologio). 0925.

 

1. Erudicia vorto, cenoskopa estas kunmeto el la grekaj 6 @ 4 < ` H (= komuna, publika, ûenerala) kaj F 6 @ B X T (= observi, rigardi ekde la alto kun esploro), por signifi ûeneralan rigardon.

Kiel esprimo, cenoskopa estis enkondukita de Jeremy Bentham (1748-1832), kontraste kun kunmeto el Ç * 4 @ H (= individua, propra, aparta) kaj la jam menciita F 6 @ B X T (= komuna).

Adjektiva radiko.

 

2. Cenoskopa scienco, en la klasifikado de sciencoj fare de Bentham, estas dirite pri la pli ûenerala, kontraste kun la idioskopaj, okupiûintaj pri la apartaj grupoj de objektoj.

Per novaj vortoj, Bentham faris similan laboron al tiu de Christian Wolff (1679-1754), kiam tiu îi dividis la metafizikon en ûeneralan (ontologio) kaj specialan (kosmologion, psikologion).

Husserl, poste, parolos pri ûenerala ontologio kaj regionaj ontologioj.

 

3. Peirce reprenis la terminojn de Bentham, prezentis klasojn: la unua estas la matematiko; la dua estas la filozofio, nomata cenoskopa; la tria klaso, nomata idioskopa, grupigas la partikularajn sciencojn.

 

4. Takse, en scienco la distingo inter pli ûenerala kaj malpliûeneraj estas nur materia divido de la sama specifa scienco. Efektive ne estas dividata la vidpunkto, sed nur la atento al apartaj regionoj de la sama temo.

Tiu divido en cenoskopan kaj idioskopan estas do metodike utila, îar ordigas interne la vastecon de la sama temaro.

E. Pauli.