EKZAKTA
(+). 1656.I: exactus.
A: exact. F: exact. G: exakt. H: exacto. I: esatto. P: exato. R: ( tóchnyj ).
1. Etimologie, ekzakta devenas el la latina exactus (= forigita, pagita, perfekta), participo de la verbo exigere, exagere (laö e. Vilborg).
Adjektiva radiko. Vortformoj: ekzakta, ekzakteco.
2. Ekzakta esta tio, kio en komparo, montriûas esti senerara, tiel kiel la alia. Ekzemple, ekzakata desegnaëo, ekzakta operacio. Preskaö la samon diras ûusta, preciza.
Nuance, vera forte akcentas la pozitivan aspekton de la ûusteco, dum ekzakta nur la precizecon.
3. Specoj. Laöforme, kiel en ekzakta desegnaëo, kutime la komparo fariûas kun io ideala. Rezulte la afero diriûas pli aö malpli ekzakta.
Laömaterie, oni pri ekzakteco diriûas pri pluraj aferoj, kaj en îiu kun iom da aparta karaktero. Precipe gravas la ekzakteco en dinamika plano, îar îio, kio fariûas obeas al ontologia realo, kiel arketipo imitenda.
En dinamika nivelo la ekzakteco prezentas plurajn specojn, ekzemple, ekzakteco en mensa operacio, en matematika operacio, en mezura operacio, en ago kun praktika efiko.
En mensa operacio, la ekzakteco konsistas en la nula ebleco de eraro; ekzakta koncepto kaptas la bildon de la objeto kun precizeco; la ekzakta juûo, asertas subjekton kaj predikaton tiel kiel ili fakte okazas; la ekzakta rezono prezentas la premisojn logike produktantaj la konkludon.
En matematika operacio la ekzakteco konsistas en la transformo de unuj valoroj en aliajn, tiel ke unuj estu senerare la ekvivalentoj de la aliaj. Jen kampo en kio okazas la ekzaktaj sciencoj.
En mezura operacio, la realaj grandoj estas prezentitaj abstrakte de mezurilo.
En la agoj kun praktika efiko, ordinare la potencialo fariûas aktualo; la ekzakteco konsistas en la proporcio inter kaözo kaj efiko.
E. Pauli.
EKZAKTAJ SCIENCOJ.
1657.
1. Kiel esprimo, ekzaktaj sciencoj estas uzata, ekdetempe, en klasifikado de sciencoj, kaj rilatas precipe al tio, kio diriûas ekzakta.
2. Ekzaktaj sciencoj estas tiuj, kiuj operacias per elementoj kun ekzakta rilato kun aliaj, do per ekvivalentecoj îiam proporcie rilatigitaj.
Tiusence estas ekzaktaj sciencoj precipe la matematikoj. Sed ne okazas tutaëa ekvivalenteco inter ekzaktaj sciencoj kaj matematikaj sciencoj, îar la ekzakteco rilatas nur al kelkaj enhavoj kaj teknikoj.
Cetere, la matematika ekzakteco rilatas nur al la abstrakta kvanto. La aliaj enhavaj ekvivalentecoj apartenas al la koncernaj nematematikaj sciencoj.
3. La fakto mem de la ekzisto de ekzaktaj ekvivalentecoj en pluraj sciencoj, ebligas la interrilaton de la sciencoj mem. Pro tio, la matematiko estas utiligata de aliaj sciencoj kaj la matematiko mem ne kapablas funkcii tute sendepende de la enhavoj de la aliaj sciencoj. En mekaniko montriûas klare la kunordigo de la matematiko kaj fiziko.
Sciencoj, kies elementoj povas esti pritraktataj pere de ekzakte ekvivalentaj enhavoj, kapablas esti ekvaciitaj matematike. Sed la matematika parto estas nur la abstrakta kvanto, sen la aliaj aspektoj de la enhavo.
E. Pauli.
EKZALTI, -ÛO
(Z). 1658.L: exalto, -atum, -are; exaltatio, -onis.
A: F: exalter; exaltation. G: H: exaltar; exaltación. I: esaltare; esaltazione. P: exaltar; exaltação. R:
(ekzaltatsii ); (ekzaltatsnija).1. Etimologie, ekzalti devenas el la latina exaltare (ekstarigi, ekleviûi, fariûi ekzaltita), kunmeto el ex (= el) kaj altus, -a, -um (= alta).
2. Ekzaltiûo estas altgrada intenseco de ekscito. Ekzemple, ekzaltiûo de la revoluciaj homoj.
Nuance, entuziazmo estas iom da fervoro kaj arda emo al io, dum ekzaltiûo estas rezulto de ekcito, levante la sentojn kaj kapabla fariûi agresemo.
3. Enkadre de la arto estas notinda la ekzaltiûo de tuberkulozuloj, kiuj sekve verkas apartajn ekcititajn poeziaëojn. Rimarku Cruz e Souza (1862-1898).
Same okazas en esprimoj de tuberkulozaj mistikuloj. Rimarku Tereza de Jesuo (1873-1898).
E. Pauli.
EKZAMENI, -O
(*). 1660.L: examino, -avi, -atum, -are; examen, -nis.
A: examine; examination. F: examiner; exament. G: Prüfung. H: examen. I: esame. P: exame. R: (ekzamenovát): (ekzámen).
1. Etimologie, ekzameno devenas el la latina examen (= granda nombro, kontrolo, ekzameno).
Verba radiko. Vortformoj: ekzmeni (tr), ekxameno, ekzameniûi, ekzameniûo.
2. Ekzameno estas detala esploro. Ekzemple, ekzameni per detala rigardo.
En kampo de instruo, ekzamento fariûas per adekvataj demandoj, por konstati se la demandita kandito scias la studobjekton.
Gravas en didaktiko la ekzameno, por ke la instruisto sciu ûis kia punkto estas atingata la lernado. Efektive, lernado ne faras saltojn. Îiu lernas ekde tio, kion li jam scias.
Per ûenerala ekzamento estas îiujare distribuataj la lernantojn en homogenajn grupojn, kaj per îiutaga ekzamento estas kontrolata la îiumomenta lernado.
E. Pauli.
EKZAMENO. Antaöedziûa...
1661.
1. Rilas antaöedziûa ekzamento al la fizikan kaj psikan staton de la individuoj por la edziûo, cele al la bona rezulto.
Scienca kontrolo de individua sano rekomendindas en îiu kampo, kaj ankaö en tiu de la edziûo. Maljunaj homoj pli facile komprenas la avantaûon de geriatrio, pro pli da neceso kaj pro pli da saûo akirata dum la vivo. Ankaö junaj homoj estu instruataj pri la avantaûo de antaöedziûa ekzameno.
2. La laöleûa devigo de antaöedziûa ekzamento eble ne havas bazon por esti metata kiel publika leûo.
Tamen, la publikaj aranûoj pri sano almenaö kreu la kondiîojn, por ke la antaöedziûa ekzameno estu ebla al îiuj.
La Utopio, 1515, de Tomaso Moro rekomendas la antaöeziûan ekzamenon.
E. Pauli.
EKZAMENO DE KONSCIENCO.
1662.
1. Ekzamento de konscienco estas aparta atenta reekzameno de praktikitaj agoj, cele al kontrolo de la morala vivo kaj akiro de la virto.
Principe, îiu ago devas esti praktikata kun sufiîa morala konscio. Sed, posta ekzameno de konscienco, preparas por plibona nova ago.
2. Kiel sistema praktiko, ekzameno de konscienco fariûas per apartaj rimedoj, ekzempre per aro da demandoj.
Monakoj kutime havas apartan momenton je la fino de la tago, por la ekzamento de konscienco.
Katolikoj praktikas ankaö la konfeson (vd), kun antaöa ekzameno de konscienco.
E. Pauli.
EKZEGEZO
(Z).1665.Gr: , - .
A: exegesus, F: exégèse. G: Auslegung. H: exégesis. I: exegesi. P: exegese. R: (tolkovánie).
1. Etimologie, ekzegezo devenas el la greka (= ekspono, klarigo), kunmeto el , antaö vokalo (= el), kaj µ (= gvidi, komandi).
Substantiva radiko. Vortformoj: ekzegezo, ekzegezisto.
2. Ekzegezo estas scienco pri la signifo de tekstoj, cele al metoda interpreto. Ekzemple, ekzegezo de la bibliaj tekstoj.
Jen afero kiu apartenas al la filozofio, sub la gnozeologia vidpunkto.
Oni avertu, ke signifo de tekstoj difinas pli esence al ekzegezo, ol interpreto. Sed estas interpreto unu el la celoj de la ekzegezo, por ke la signifo fariûu ebla. Kompreneble, îiu esprimo estas interpretata, sed en la bazo de esprimo estas ûia signifo.
Ne estas ekzegezo formala scienco, kiel logiko, kiu zorgos nur pri la formala fluo de la operacio, sed estas gnozeologia, en la senco ke ûi okupiûas pri la enhavo asertata de la tekstoj, - evidenteco kaj certeco.
3. Malfacila scienco. Ekzegezo postulas iom da inteligenteco kaj laborema atento. Pro tio oftas la malkonsentoj en ekzegezo.
Îiu esprimo postulas interpretron. Kelkaj esprimoj fariûas per la natura simileco, kiel en arto de pentro, skulpto kaj muziko, dum aliaj per konvencia ekvivalenteco, kiel en lingvo kaj simboloj ûenerale.
Aldone, eblas doni al ekzegezo analogiajn sencojn.
Kompreneble, la konvencia ekvivalenteco, precipe de pasintaj tekstoj, restas ne tiel facila ol tiu de la esprimoj per natura simileco. Antikva bildo de leono îiam diferenciûas de homa bildo. Sed vortoj, per kiuj oni diras leono kaj homo, povas varii tre multe, kaj cetere ili povas havi apartajn kuntekstojn.
Ankaö antikvaj bildoj povas postuli pli da atento por esti korekte interpretataj, sed ne tiel multe ol skribitaj tekstoj, pri kiuj disvolviûas la ekszegezo.
La malfacileco de ekzegezo okazas precipe en tekstoj pri temoj pli dependaj de lingvo, ekzemple, religio, filozofio, simboloj. Se la tekstoj parolas pri konkretaj aferoj, la kunteksto mem restas pli facila. La sekvo estas ke ekzegezo estas praktikata precipe de tiuj, kiuj kredas je tekstoj de antikvaj religioj.
4. Divido. Laöforme, ekzegezo povas esti pri la evidenteco de teksto, pri la vereco de teksto, pri la certeco de teksto.
Foje la problemo akcentas la problemon de evidenteco, îar oni ne scias precize tion, kio estas acertata.
Foje la problemo diriûas pri la vero, îar oni dubas, îu tio, kio estas asertata eblas.
Foje la problemo okazas rilate la certecon, precipe de la asertanto, îu li fakte estas aötoro de la teksto. Kutime oni ankaö nomas tiun temon per aötenteco de la teksto.
5. Laömaterie, ekzegezo divideblas per la enhavo. Jen historia ekzegezo, jura ekzegezo, teologia ekzegezo, filozofia ekzegezo.
Îar la signifo de tekstoj tre gravas kiel historiaj dokumentoj, kiel leûoj, kiel teologiaj doktrinoj oftas la materia divido prezenta.
Reduktiûas al historia ekzegezo la ekzegezo de religiaj tekstoj, nomataj Sanktaj Skribaëoj. Jen, inter alie, la biblia ekzegezo.
6. Ofta materia divido de ekzegezo estas tiu laö kvanto, kiel kutime dividiûas en ûeneralan parton kaj en specialajn partojn.
Ûenerala ekzegezo esploras tute ûenerale la aötentecon de la tekso. Konsidere, ke la tasko de ekzegezo estas determini la sencon de teksto, tiu tasko komenciûas per la plej ûenerala demando, pri la aötenteco de la teksto ekzamenata.
Tiu ûenerala demando pri la aötenteco de la teksto ekzamenata okazas per pluraj momentoj, malfacile sistemigeblaj.
La unua demando ne estas, - îu veras la senco atribuata de mi aö de alia; la demando estas, - al kiu aötoro la teksto estas atribuata.
Oni ekzempligu per la libro de Profeto Jeremio. Oni scias, ke tiu libro parolas pri vizioj de la profeto. Sed unue oni bezonas pruvi la fundamentan aötentecon de tiu teksto mem, - îu ûi estis verkita de la profeto mem, îu de alia aötoro.
La unua supozo de ekzegezo estas la aötenteco de la tekstoj. Jen tre grava problemo pri antikvaj tekstoj. Kutime antikvaj tekstoj entenas problemojn ne solveblajn koncerne al aötenteco.
Oni rimarku la relativecon de la aserto pri la aötenteco. Îiu teksto devis havi aötentecon, kaj kiu devas esti determinata de la ekzegezo.
Sed se unuamomente oni atribuis la tekston al certa aötoro, kaj fakte la ekzegezo montris, ke ûi estas de alia, okazis falsa atribuo, kaj ûi diriûas apokrifa rilate tiun aötoron.
Aliflanke, tamen, la verko povas esti aötenta, sed de alia aötoro. Falsaëo okazas nur, kiam la verko estis poste inventita, kun la celo trompi la legantojn.
7. Speciala ekzegezo. Principe estas necese determini laö kiu literatura ûenro estis verkita la teksto,
- îu per reala senco,
- îu per fikcia senco.
Gravas ekzemple determini, îu Apokalipso de Johano estas fikcia ûenro, îu historia. Laö la elekto, la enhavo fariûas tute alia.
Cetere, en îiu senco okazas varioj. En biblia ekzegezo gravas distingi unue inter:
- la litera senco (rekte prezentata de la vortoj);
- tipa senco (io pli krom la senco rekte prezentata de la vortoj).
La la litera senco povas esti propra (ekzemple, Jesuo parolis, Jesuo iris al templo) kaj metafora (ekzemple, la paraboloj kaj alegorioj).
La metafora senco estas adoptata de ekzegetoj, kiam la propra senco ne fariûas akceptebla. Ekzemple, Jesuo sidas dektre de la Patro (tio ne eblas reale), Jesuo supreniris la îielon (tiu astronomia îielo malantaö la astroj ne estas tiel kiel oni supozis tuj post la nuboj).
La alegoria ekzegezo (0192) reduktas la mitajn epizodojn en apartajn signifojn, kiam ili per si mem ne estas akcepteblaj. Ekzemple, kiu ekzegeze ne akceptas, ke serpento povus tenti Evan, tiu povus tamen ekzegeze defendi alegorian sencon, se li kapablos trovi pruvojn.
Koncerne al la tipa senco, ûi estus aldona signifo al la litera (ekzemple Kiro, liberinto de la judoj, estas tipo de Kristo).
8. Sofisma ekzegezo. Aötenta senco estas tiu, kiun la aötoro de la teksto elektis. Se la teksto, per serioza ekzegezo, havas laöliteran sencon, ûi ne povas ricevi alian sencon poste. Same, se la teksto havas fikcian sencon, ûi ne povas ricevi poste laöliteran sencon.
Ekzemple, se oni pruvas, ke la teksto de Genezo havas laöliteran sencon, kaj se ûi asertas plurajn kosmajn detalojn, nun ne akcepteblaj, tiaj asertoj restas simple eraraj asertoj. Oni ne povas akordigi ilin per artifika alegoria ekzegezo.
Nur validas la alegoria senco de Genezo, se ekde la komenco la ekzegezo kapablas pruvi, ke la aötoro mem deziris paroli alegorie.
9. Historie. Ekzegezo jam estis praktikata de klasikaj grekoj por interpreti Homeron kaj aliaj tekstoj pri mitoj.
Alegoria interpreto unue uzata de la grekoj por interpreti la homerajn mitojn, kaj nur poste estis imitata de la judoj (Filono) kaj de la kristanoj, îefe en Aleksandrio (Origeno).
Pro la reagoj de Sankta A gusteno, prosperis pliforte la la litera ekzegezo, precipe en Okcidento, dum la tuta Mezepoko.
.
Tamen modernepoke, ekde Galileo, post kiam evidentiûis, ke pluraj el la bibliaj asertoj montriûis nesciencaj, oni enkondukis novajn aranûojn, por kontroli tiun situacion, per la distingo, ke en sciencaj aferoj la Biblio povas erari, sed ne en moralaj kaj religiaj.
Sekve, fariûis akceptebla enkadre de la ortodoksio, ke la Biblio havas tute erarajn astronomiajn kaj geografiajn asertojn.
Pri la aserto ke la 4 îefaj riveroj de la mondo kiuj fontas en Paradizo (Gen 2, 10), jam ne estas bezone klarigi, ke poste per la diluvo, ili ïanûis la naskiûlokon, îar per tiu liberala ekzegezo oni simple povas akcepti, ke la biblia aserto pri la kvar îefaj riveroj estas geografia eraro
10. Malgraö la erudicieco de la ekzegetoj, la bibliaj tekstoj ne sukcesis esti sufiîe unuece interpretataj. Jen kaoso kaj skandalo, îar tiuj libro estas dirataj la parolo de Dio!
La samo okazas rilate al la bramanaj, budanaj, islamaj tekstoj proponataj al la mondo kiel revelaciitaj.
Tra la tempo îiu eklezia branîo kreis sian ekzegezon, kaj ankora ne aperis signalo, ke la solvo venu.
Dum la biblia ekzegezo ne sukcesas esti konvinkebla, pesimistoj rigardas la Biblion kiel mirinda drogejo por îiuj specoj de religiaj opinioj.
Malgraö la ekzegezaj problemoj, la Biblio restas ankoraö kiel unu la plej gravaj verkoj de la pasinteco.
E. Pauli.
EKZEKUCII, -O
. 1668.L: executio, aö exsecutio, -onis.
A: execut; execution. F: éxecuter; éxecution. G: Exekution. H: ejecutar; ejecución. I: eseguire; esecuzione. P: executar; execução. R: (ispolnénie).
1. Etimologie, ekzekucio devenas el la latina executio (= plenumo), siavice el la kunmeto de ex (= eks-) kaj sequi (= sekvi).
Substantiva radiko. Vortformoj: ekzekucio, ekzekucia, ekzekucii, ekzekuciisto. Proksimaj radikoj: ekzekut-i (*) (= leûe mortigi krimulon); ekzekutivo (vd) (= administranto).
2. Ekzekucio estas ago de plenumo post decido de tiu kiu rajtas fari tion, - volo, juûisto, administranto. Volo decidas kaj aliaj kapabloj ekzecucias. Juûisto decidas, kaj oficisto ekzekucias. Administranto ordonas, kaj la servistoj ekzekucias la taskon. Tiel same mukistoj ekzekucias partituron, laö la teksto de komponisto.
Principe estas distingo inter inter ago decidi kaj ago ekzekucii. Sekve, se la sama decidas kaj ekzekucias, estas bezone diri ambaö, kiel en memekzekucio. Tio evidentas, îar decido ne inkluzivas ekzekucion.
3. La kapablo de ekzekucio foje estas ne klara.
Volo decidas, ke oni pensu, kaj la penskapablo ekzekucias la ordon.
Komparu, - volo decidas, kaj la korpo ekzekucias mekanike. Jen ne facile klarigi, ke spirito decidu pri la korpo.
Se la decido iras eksteren, per ordono al alia persono, tiu alia ekzekucias per memkapablo. Tiu supozas kapablon ricevi ordonon, kaj foje postulas fakan kapablon, kiel en la kazo de muzikistoj. Ankaö ekzekutivo (vd 1658) estas en dependo de la kapablo de ekzekucio.
4. Ordinare, la respondeco apartenas al kiu decidas, ekzemple, al juûisto, ne al ekzekuisto.
Foje la decido dividiûas per etapoj. Ekzemple, Parlamento aprobas leûojn, dum la juûisto nur juûas per aplikado de la leûo. Do, se la leûo estas maljusta, la respondeco estas de la parlamentanoj, ne de la juûisto, kiu nur respondecas pri la aplikado, kiel la ekzekuciistoj nur pri la ekezekucio.
E. Pauli.
EKZEKUTIVO.
1670.A: executive. F: exécutif. G: H: ejecutivo. I: esecutivo. P: executivo. R: (ispolnítelnaja).
1. Etimologie, ekzecutivo devenas el la latina executor (= tiu kiu ekzekucias).
Substantiva radiko.
2. Ekzekutivo estas parto de la politika povo de Ïtato, kiu ekzekucie regas kaj administras, kontraste kun la aliaj partoj, la leûodona kaj la jurisdikcia.
La la klasado de Montesquieu, ekzekutivo estas la tria en la operacia sekvo de la politika povo.
3. La konstato estas ke, por garantii la efikecon kaj kontrolon de la politika povo, estas rekomendinda la dividon de tiu povo en tri, kaj tiu sistemo estas nomata respubliko (vd).
Ekzekutivo estas ordinare la plej elstara el tiuj tri partoj de la politika povo, pro tio ke la ekzekucio estas la fina celo atingenda.
La îefo de ekzekutiva povo estas nomata Prezidento. Per la Prezidento unuiûas, ûis certa punkto, la tri partoj de la ïtata povo.
Prezidentismo
estas reûimo, en kiu la Prezidento pli vaste gvidas, kaj preskaö nur dependas de rekta balotado faro de la civitanoj.Parlamentarismo
estas reûimo, en kiu la Prezidanto estas ankaö ïtata îefo, sed tamen multi pli dependa de la Parlamento, kiu ordinare elektas lin kaj kontrolas la ïtatajn ministrojn, ordinare per îefministro.Takse, la plej bona reûimo estas tiu, kiu sukcesas la ekvilibron inter la tri povoj. Fine, îio dependas ankaö de la civitanoj mem. Malevoluinta civitanaro ne agas same kiel evoluinta.
E. Pauli.
EKZEMPLERO, EKZEMPLERISMO (*) 1671.
A: exemplary. F: exemplaire. G: exemplarisch, musterhaft. H: ejemplar. I: esemplare. P: exemplar. R: (primernyj).
1. Etimologie, ekzemplero el la latina exemplar (= ekzemplero, kopio), kunmeto el ex (= el) kaj emere (= preni, kiu evoluis al signifo aîeti kaj similaj).
2. Ekzemplero estas îiu el la individuoj de sama speco, kiam rigardataj kiel reproduktaëoj de tiu sama komuna tipo. Ekzemple, ekzemplero de presita libro, ekzemplero de simia speco.
Nuance, individuo elstarigas la individuecon, dum ekzemplero pli emfaze la rilaton al komuna tipo.
3. Ekzemplerismo estas doktrino laö kiu îiuj aferoj obeas îefan absolutan ekzempleron, aö îefan modelon, aö îefan tipon, aö arketipon (vd). La kontra o estas la pura fakteco kaj hazardo.
Nuance, arketipo elstarigas la tipon mem imitenda, dum ekzemplerismo avertas pri la modelado de la ekzempleroj. Arketipo, kiu devenas el greka (= komenco) kaj (= tipo, figuro), nuance signifas la anta econ de la modelo rilate la modelitajn aferojn. Sed ekzemplero kaj ekzemplo, kiuj devenas el latina radiko, elstarigas la imitadon;
Tre proksima estas la nocioj de ekzempleriga ideo.
Anka okazas rilato al la nocio de leûo. Dum la modelo de statikaj aferoj nomiûas arketipo, tiu de la agoj nomiûas leûo.
Konklude, la fundamenta nocio de modelo, ekzemplo, arketipo, leûo estas la sama, nur diferencigita per nuancaj distingoj.
Filozofio la kiu, îio, kio fariûas, okazas la anta a ideo, nomata ekzempleriga ideo, a ekzempleriga ka zo.
Ekzempleriga, enkadre de la ago gvidata de imago kaj de ideo, estas dirite pri la modela ideo kaj imago, kun karaktero de esenca al la speco, la kiu la aferoj ûenerale fariûas.
3. Doktrino. Pri la naturo de la ekzemplerigaj ideoj multe diskutis la filozofoj. Empiriistoj simple neas ilin, kaj diras ke la aferoj simple okazas.
Racionalismaj filozofoj defendas ilin, kaj îiu afero diriûas ontologie vera a erara (patologia) kompare kun la ekzempleriga modelo de la speco al kiu ili apartenas.
Sed, inter si la raciismaj filozofoj denove malkonsentas pri la naturo de la ekzemplaraj modeloj. Pitagoranoj kaj platonanoj komprenis tiujn modelojn kiel realaj ideoj; efektive, se ili ne estus realaj, oni ne komprenus kie ili povus aparte ekzisti.
Aristotelo, kiu neis tiujn apartajn ekzemplajn ideojn, tamen akceptis, kun Parmenido, ke iu interna ontologia leûo okazas ene de la ento. Surbaze de la Aristotela filozofio, kiu neis la platonajn realajn ekzemplerigajn ideojn, Tomaso el Akvino asertis, ke Dio mem estas la imitita ekzemplo; per tiu formo, restis la karaktero de realeco, sed per alia interpretmaniero.
. 4. Eblas distingui inter eternaj arketipoj kaj kreitaj modeloj.
Kreitaj modeloj rilatas kun tekniko; ili estas faritaj kiel gvidiloj de la agado kaj de la farado. Tiusence oni prezentas individuajn homojn (sanktulojn, virtulojn) kiel modelo de bona vivo kaj edukado; tiuj estas modeloj de agado.
Modeloj de farado estas ekzemple desegnaëoj de konstruotaj domoj kaj de fabrikotaj industriaj produktaëoj.
Ektipoj (vd) de la platonanoj de Kembriûo estas kreitaj modeloj laö kiuj disvolviûas la naturo.
5. Absolutaj modeloj gvidas la klasikan arton (vd), kies temoj obeas estas prefere la belo kaj la perfektaj agoj.
E. Pauli.
EKZEMPLO
(*). 1674.Gr: parádeigma, -as (en Aristotelo). L: exemplum, -i.
A: example. F: exemple. G: Beispiel. H: ejemplo. I: esempio.P: exemplo. R: (primér).
1. Etimologie, ekzemplo devenas el la latina exemplum, siavice el emere (= preni), kiu evoluis al signifo de aîeti kaj similaj.
Substantiva radiko. Vortformoj: eksemplo, ekzempla, ekzempli (tr), ekzemple, ekzemplodona (vd), senekzempla. Similaj, sed apartaj radikoj: eksemplara (vd), ekzemplero.
2. Ekzemplo estas individua ekzemplero de tio,al kio la ekzemplero apartenas, kaj al kio estas, aö komprenenda de la penso, aö realigenda de la ago, aö efektigenda de la faro.
Ordinare, ekzemplo enhavas la karakteron de imitindaëo; sed tio estas nur parto de la ekzemplo, kiam ûi rilatas al tio, kio estas aö agenda, aö farenda. Inkluzivas eksemplo, ankaö tion, kio estas komprenenda de la menso.
Rilatas do ekzemplo al la homaj operacioj kaj sekve estas dinamika faktoro. Pro tio, per ekzemplo, pli facile operacias la penso, la ago, la faro.
3. Pensi per ekzemplo. En mensaj operacioj ekzemplo ludas îefe la taskon helpi la komprenon de ûeneralaj konceptoj. Se unu estas prezentata, la aliaj kompreniûas per tiu unua.
Por klarigi ûeneralan koncepton, ekzemplo estas tipa atesto de tiu speco. Tiusence, unu individua ekzemplero de arbo, adekvate elektita, komprenigas la tutan specon.
ar en mensa plano la celo ne estas la imitendeco de la ekzempleroj, ne gravas ke la ekzemploj estu perfektaj sub tiu alia aspekto. Ekzemploj povas esti por klarigi kruelecon, malpiecon, malîastaëojn. Ëurnalisto elektas ekzemplerojn tute individuajn por ekzempligi la ûeneralan novaëon, kiu okupas lin.
Same romanisto kreas fikcie apartan konkrektan sekvon de okazaëoj, kiu respeguligas la tezon kiun li defendas.
Komentario pri la stilo de literaturistoj, a pri la penso de filozofoj fariûas avantaûe pli kompreneblaj, se tiu komentario estas farataj per citado de tekstoj.
Tiel same, historiisto prezentas tekstojn de apartaj dokumentoj.
Kritikisto de arto samcele ilustras la tekston per kelkaj pentraëoj.
iam la metodo estas komprenigi per uzo de ekzemploj.
Logiko montras, ke îiuokaze la procedo de mensa klarigo per ekzemploj reduktiûas al unu el la formoj de la indukta rezono. Per sufiîe multaj donitaëoj hipotezo estas testata kaj konsiderata pruvita.
Kompreneble, oni scias, ke restas la ebleco aperi iutage iun kontra an ateston. Sed tio ordinare ne facile okazos, se la donitaëoj kolektitaj estas sufiîe multaj. La indukto per ekzemplo fariûas per la sama metodo, sed nur per unu a nur kelkaj ekzempleroj bone elektitaj.
Aristotelo, uzante la vorton paradeígma, prezentis ïajnan a retorikan indukton, en kiu la unua premiso estas simple ûeneraligita; tiu unua premiso estus nur individua fakto, kiu estas do nur ekzemplero de la tutaëo.
En mezepoka logiko oni faris similan procedon, sed enkadre de la entinemo (kiu estas dedukta demonstro); la ûeneraligo ekiris de la paratikularo kaj finis anka en la partikularo, per forlaso de la universala premiso.
4. Agi kaj fari per atento al ekzemplo. Oni lernas per imito. Jen pro kio ekzemplo gravas por bone agi kaj bone fari.
La emfazo de ekzemplo en agaj kaj faraj operacioj estas la perfekteco de la ekzemplero imitenda. Sen tiu kondi o la ekzemplero estas malbona ekzemplo. Tiu imitindeco signifas, ke la ekzemplero estas rigardata kiel ekzemplerisma modelo (vd), kaj kiu fundamente gvidas la bonan agon kaj efikan faron. Pro tio, gravas homo kiu kapablas esti ekzemplodona (vd).
Konscia ago kaj konscia faro estas gvidata de bildo, kiel fomo de la agado kaj farado.
Sed la homoj havas du specojn de bildon, la sensa kaj la racia.
En sensa bildo, la agado kaj farado estas simple determinita; kiel la senso okazas, tiel la aganto kaj faranto reagas.
Se okazas konkretaj ekzemploj de ago kaj faro konata de la sensoj, la individuoj havas la avanta on pli facile agi kaj fari. Bestoj simple imitas la sensan ekzemplon. Pro tio animaloj estas gregaraj, tio estas, ili agas kaj faras grege (grupe), îar ili imitas unu la aliajn. Se la unua iras anta en, li samtempe fariûas ekzemplo por la aliaj, kiuj sekvas lin. Se tiu unua eventuale haltas, same haltos la aliaj.
Sed, se la individuo havas racion, por kompari la eblecojn, li povas libere elekti la preferan bildon, por esti la formo de sia ago kaj faro.
Homoj, kvankam povas racie elekti, anka tendencas gregare konduti; kiam ili ne atente racie diskutas kiel agi kaj fari, ili simple agas kaj faras la ili vidas, a das, flaras, gustas kaj tuïe sentas.
Anka kiam homoj racie esploras la elekteblajn manierojn agi, ili pli facile akceptas la donitajn bonajn ekzemplojn, pro facileco akcepti ilin kaj pro la fakto mem ke ili funkcias.
E. Pauli.
EKZEMPLODONA
. 1675.A: exemplary. F: exemplaire. G: exemplarisch. H: ejemplar. I: esemplare. P: exemplar. R: (primérnyj).
1. Eksemplodona estas la kvalito, per kio homo kondutas tiamaniere, ke li povas esti imitata avantaûe de aliaj.
Feliîaj estas tiuj, kiuj povas admiri kaj imiti la gepatrojn, geonklojn, gefratojn, pro ties virto kaj saûo. Anka feliîaj estas la socio, kies anta a generacio jam estis evoluinta morale, kulture, kaj ankaö en disciplina laboro.
2. Pro la influo de la ekzemplo (vd) sur la konduto de aliaj, homo devas esti ekzemplodona.
Ekzemplodoneco efikas îefe se ûi estas donata de la pli gravaj homoj por la malpligravaj. Do de la erudiciuloj por la malpli simple instruitaj. De la pliaûulo por la malpli aûaj. De la adoltoj por la junuloj, poe la doleskantoj, por la infanoj.
Tamen, la mapli gravaj estu ekzemplo anka por la pligravaj, îefe rilate tion, en kio îiuj iomete egalas, ekzemple, en la kapablo esti energiaj, esti zorgemaj pri la sano, esti bonintencaj.
La morala graveco de la ekzemplo situas en tio, ke îiu konscia ago, anka de neraciaj animaloj, estas gvidata de bildo, kiu estas la formo la kio la agaëo konkretiûas. Nu, ekzemplo jam estas konkreta bildo de agaëo, kiun la aliaj individuoj akceptas kiel gvida kaj la kio ili kongruas sian.
3. Pedagogie, rakontoj esploru ekzemplodonajn aspektojn de la realo. Malbonaj aspektoj de la historio estu adekvate prezentataj. Kvankam senïanûo de efektiva realo de malbonaj okazintaj krimoj, oni zorgu ke tiu informo, per la kritika penso, helpu la praktikadon de la bono.
Konsiderinte, ke naciaj herooj havis anka malperfektaëojn, oni elstarigune nur tiuj malperfektaëojn, sed îiam ankaö la heroecon, per kio ili fariûis bonfarantoj de la komunumo. Ili estas memorigitaj ne pro la malperfekteco, sed pro la heroeco, kvalito neofta.
Sanktuloj de la religioj estu komprenataj la la idealoj de sia tempo, kaj de sia penso. Ne eblas prezenti kelkajn sanktulojn kiel imitendaj en îio; sed kun kritika penso ili fariûas mirindaj.
Same, oni taksu la mitojn. En si mem ili reprezentas kulturajn periodojn de nia homa evoluo, kaj enmiksiûas kun imitendaj ekzemploj. Kvankam ne akcepteblaj ideologie, pluraj biografioj kaj legendoj, ili restas kulture mirindaj, kaj enhavas bonajn ekzemploj por la posteularo.
E. Pauli.
EKZERCI, -O
(*). 1677.L: exerceo, -itum, -ere; exercitium, -ii.
A: exercise; exercise. F: exercer; exercice. G: exerzieren; Uebung. H: ejercitar; ejercicio. I: esercitare; esercízio. P: eercitar; exercício. R: (uprazhnijat); (uprazhnénie).
1. Etimologie, ekzerci devenas el la latina exercere (= ekzerci), siavice el la verbo exerceo, -itum, -ere (= ekzerci, lertigi), fine el praa eöropa radiko ark- (ideo enteni). El tiu radiko devenas, en la latina, arcere (=enteni), exercere, -itum (= ekzerci), exercitus (= armeo).
Verba radiko. Vorformoj: ekzerci (tr), ekzerco, ekzercado, ekzercaro, ekzercejo, ekzerciûi, ekzerciteco, ekzercopeco (muzikpeco por ekzerciûi).
2. Ekzerco estas ripeta praktikado cele al lerteco.
Principe, îiu unua ago perfektigas la aganto. Kaj la dua fariûas aldon perfektigo. Do, ne estas rekte la ripetado kiu pefektigas, sed îiu unuopa ago.
Sekve de tiu principo, gravas la unua ago. Se ûi fariûas bone, jam komenciûas la rezulto. Sed se la unua ago fariûas erara, fariûas pli facila la daöro en erara vojo.
Nuance, eduko (vd) estas sistema praktikado kun difinitaj celoj, dum ekzerco emfazas precipe la ripetadon por la lertigo.
Spiritaj ekzercoj
estas sistema praktikado de religiaj agoj cele al perfekteco en tiu kampo. Jen la îiutaga vivo de monakoj kaj monakinoj.Oftas spiritaj ekzercoj per spirita retiriûo, dum kelkaj tagoj. Ilis estis proponitaj precipe de Sankta Ignaco el Lojola (1491-1556), aötoro de fama verketo Spiritaj ekzercoj.
E. Pauli.
EKZILI, -O
(*). 1678.L: exilio,-ire; exilium, -ii; exul, -ulis.
A: exile. F: exiler, bannir; exil, bannissement. G: Exil, Verbannung. H: exilar; exilio. I: esiliare; esílio. P: exilar; exílio. R:
(vysylát); (ssylka).
1. Etimologie, ekzilo devenas el la latina exilium a eksilium (= salto en la eksteron), siavice el exsilio, -ultum, -ire (= salti en la eksteron).
Verba radiko. Vortformoj: ekzili (tr), ekzilo, ekzilejo, ekziliûi.
2. Ekzilo estas forsendon de civilitanon ekster la originan landon, devigate de la registaro.
Ordinare, ekzilo estas puno de forpelo pro politikaj malkonsentoj. Civilaj krimo estas punataj per arestado.
E. Pauli.
EKZISTADO, -ADISMO
.1680.
1.Vortformado de ekzistado fariûas per kunmeto de la verbo ekzisti kaj la sufikso -ad- signifanta agon.
En ekzistadismo, la vortformado almetas la doktrinan sufikson -ism- al la sufikson signifanta agon.
2. Ekzistado la ekzisto rigardata kiel ago operaciata de tio, kio fakte ekzistas. Tiu nuanco signifata de ekzistado, rigardanta ekziston nur kiel estanta la fakto ekzisti, estas avertita per la sufikso de ago -ad. Oni rimarku la sencon de la vorto en frazoj:
- batali por la ekzistado de si, kaj de siaj filoj;
- diskuti la ekzistadon de Dio;
- mia trankvila ekzistado.
2. Ekzistadismo, estas doktrino laö kio îio estas nur ekzistado, kaj ne pluso. Tiu senco estas avertita en la vortformado, îar la doktrina sufikso -ism- estas almetita al sufikso de ago - ad, - kiu do estas rekte elstarigata kiel baza signifo de ekzistadismo.
Tipe ekzistadisma estas ekzistencialismo.
Kelkaj preferis nomi la existentialismo, per la nomo eksistadismo. Fakte, ekzistencialismo historie diskonigata estas ekzistadisma. Tamen, la vorto ekzistadismo povas signifi pli vaste, ol ekzistencialismo (vd).
E. Pauli.
EKZISTANTA, -O
. 1682.L: existens, -entis.
A: existent. F: existant. G: Seiende. H: existente. I: esistente. P: existente. R:
1. Vortformado el la verbo ekzisti, en participa modalo. Kiel verbo, la vorto enhavas sencon de ago. Kiel adjektivo, la verto enhavas ideon de kvalito. Per tiu kombino la vorto enhavas apartajn nuancojn, kaj kiuj estas aparte esploreblaj precipe de la filozofio.
2. Ekzistanta, kiel participo, signifas verbe la agon ekzisti, kaj adjektive adjektive tiu ago ekzisti enhavas la senson de ies kvalito. Ekzemple, la aferoj estas ekzistanta. Pli simple, la aferoj ekzistantas.
Ekzistanto
, kiel substantivigita participo, signifas verbe kaj substantive. Nomo nur substantiva signifas pli abstrakte, dum substantivigita participo samtepe enhavas la sencon de posedo, kaj pro tio pli forte signifas la realon tutaëe.Direblas do, ke la homo estas ekzistanto; ke la ekzistanto vivas dum certa tempo; ke "okazas mirego de la ekzistanto antaö sia ekzisto" (J. Wahl, Études kierkegardiennes, p. 357). kiu konas sin kiel ekzisto. enhavas la fortan sencon de individuo, kio ekzistas, kun la karakterizo ekzisti en kontrasto kun la abstraktaëoj kaj teorioj.
3. Apartan gravecon akiris la vorto ekzistanto en la ekzistencialismaj doktrinoj. Krom la apartaj interpretoj fare de ekzistencialistoj pri la homa ekzisto kiel nura ekzistado, la ekzistencialisma uzo de la vorto estas la sama de îiu bona vortuzo.
E. Pauli.
EKZISTENCIALISMO
. 1683.A: existentialism. F: existentialisme. G: Existentialismus. H: existencialismo. I: esistenzialismo. P: existencialismo. R:
1. Vortformado ekde ekzistencialo (vd) kaj la doktrina sufikso -ism-o, surbaze de la malfrua latina existencialis.
PIV tamen prezentas kiel du apartaj radikoj ekzistencialismo kaj ekzistencialisto, îar ne prezentis la pli fundamentan ekzistencialo (vd).
La vortuzo de ekzistencialismo okazis îefe post 1930.
2. Ekzistencialismo estas formo de interpretado de la homa ekzisto kiel verïita al ekstero, kontraste kun antaöaj interpretoj pli spiritualismaj kaj dependaj de absolutaj arketiopoj. Homa ekzisto estas nur ago de ekzistado, sen determinitaj esencoj.
Kiel nomo, ekzistencialismo devenas el la insisto en la analizo de la ekzisto, kiel konkretaj karakterizoj estas nomataj ekzistencialoj.
Tamen tiu nomo ne estas la plejbona, îar la ekzistencialoj povas esti interpretataj aliamaniere, ol tiu farata de tiel nomataj ekzistencialistoj. Ekzistencialismo difiniûas en rilato al rezultoj atingataj en tiu analizo de la ekzisto. La kontra loj anka povas analizi tiun homan ekziston; fakte ili faris tion, kaj atingis kontra ajn rezultojn.
Tiu filozofio operacias per la fenomenologiaj konstatoj de la ekzisto. Tiusence ekzistencialismo nek restas sur la nivelo de empiriistoj, nek eniras la vojon de la racionalisma ontologio de platonanoj kaj aristotelanoj. Ekzistencialisma filozofio estas malpli racionalisma, tamen ankoraö racionalisma, ol la aliaj neracionalismaj filozofioj derivintaj el la kantisma praktika racio.
3. Historie, kelkaj elementoj de la moderna ekzistencialismo troviûas en la humanecaj sintenoj de Sokrato (469-399 a.K.), Aögusteno el Hipono (354-430), Blaise Pascal (1623-1662).
Kiel disvastiûintaj antaöloj de la ekzistencialismo estas prezentataj ordinare la dano Kierkegaard (1813-1855) kaj la germano Frederiko Nietzsche (1844-1900).
Grava ekzistencialisto estas Karl Jaspers (1883-1969), kiu komentariis la antaöajn, metante pli da profundeco. Sed plej famaj estas la germano Martin Heidegger (1889-1976) kaj la franco Jean-Paul Sartre (1905-1980).
Tiu filozofio operacias per la fenomenologiaj konstatoj de la ekzisto. Tiusence ekzistencialismo nek restas sur la nivelo de empiriistoj, nek eniras la vojon de la racionalisma ontologio de platonanoj kaj aristotelanoj.
Ekzistencialisma filozofio, kvankam malpli racionalisma ol la aliaj racionalismaj filozofioj derivintaj el la kantisma praktika racio, estas tamen ankoraö racionalisma, îar ûi spekulacias pri la ento kaj neento.
4. La analizo de la homa ekzisto fariûas per la fenomenologia metodo, îar ni atingas la konon de nia ekzisto ekde la unuaj konstatoj, sendepende de novaj raciaj eksplicitado de implicaj enhavoj, nek oni bezonas fari rezonaj demonstroj por pruvi, ke ni ekzistas.
Ne estas per la tasko de gnozeologia pruvo de ekzisto, ke la ekzistencialistoj diferenciûas de neekzistencialistoj. Pri tiuj unuaj gnozeologiaj konstatoj kaj rektaj analizoj la filozofoj îiuj okupiûis.
Tamen, la ekzistencialistoj tre uzas la fenomenologiajn priskribojn, ne îar ili ordinare restas nur en la tujaj spertoj, sed îefe îar ekde la unuaj konstatoj en la analizo de la ekzisto ili kredas atingi pliajn rezultojn.
5. Avertas la ekzistencialistoj, ke la esenco ne estas la unua afero prikonsiderenda.
Kategorioj de la ento estas afero pri esenco. La îefa estas la ekzisto.
Kiam ekzistencialisto parolas pri "maniero", tiu vorto maniero postulas prudentan singardemon. "Maniero" povas rilati al esenco, kiu fakte ne povas esti alia afero ol esti maniero la kio, io ekzistas.
Pro tio, la ekzisto estas ontologie (fakte) anta a rilate la esencon; nur per la penso oni povas elpensi la manieron anta la ekzisto. Efektive, ordinare oni konas pli facile la manieron, ol la fakton, do pli klare la esencon ol la ekziston. Kaj pro tio, oni esploras la esencon, kaj forgesas la ekziston.
Laö la ekzistencialisma intencionalisma gnozeologio la homa kompreno atingas unue la ekziston; kaj tiu ekzisto estas antaöa rilate la esencon, kun la sekva plia graveco, sen resti dependa de esencaj determinoj.
Malsame, la raciisma filozofio ordinare prezentas la esencon kiel la îefan atingon de la intelekto kaj kiel superreganta la ekziston per normigaj universalaj kadroj; cetere, por la racionalisma ontologio, nur malrekte kaj malfacile la ekzisto estas atingebla de la homa kono (vd ). Tiu elstaro de la esenco okazis îefe en la racionalismaj filozofioj de Platono, Kartezio, Hegelo; estas iomete pli modera en la aristotelisma kaj tomisma tradicio, sed en îiuj tiaj filozofoj pli ol en ekzistencialismo.
Sed en kelkaj, ekzemple, Duns la Skota, okazas elstarigoj de la ekzisto, kaj kiuj estis esplorataj de Heidegger (vd ).
Ekzistencialisma analizo determinas, ke la maniero propra de la homo esti (ekzisti), estas esti (ekzisti) en la mondo, kie li metas sian atenton, anta atenti sin mem. Jen la fundamenta situacio de la homa ekzisto, rekte (fenomenoligie) konstatita kaj rekte analizebla. La resto estas detaloj, pri kiuj ne akordas la diversaj specoj de ekzistencialismo. Sed estas necese averti pri la fundamenteco de tiu situacio, kiel la îefa karakterizo de la homa maniero esti, a ekzisti.
Por ekzistencialismo la ekzisto-elstaro havas kiel rezulton la gravecon de la individueco, subjektiveco, sentoj, ekzemple de timo, angoro, feliîo, kredo, ktp. Jen la ekzistencialoj. En tiu direkto ne estas loko, - laö la asertoj de ekzistencialistoj, - por la idealismaj absolutaj celoj, nek facilaj spiritualismaj kaj teologiaj tendencoj.
6. La ekzistencialisma doktrino, la kiu homo situas sian atenton eksteren, en la mondon, jam estis anta e evoluigata de Husserl en la parto, kiu diriûas pri la homa konmaniero difinita kiel intencionala.
Koni estas koni objekton, do estas io ekstera rilate al la gnoziologia subjekto. Tiel same, deziri kaj voli estas iro al io ekstera. Per tiu transcenda kompreno, deziro kaj volo de la objekto, tiu îi objekto ne estas ene de la subjekto, sed el la ekstero estas donita "en karno kaj osto" (Husserl, Ideen, I, § 43).
Homo transcendas la mondon, îar apartigita de li. Je la morto finiûas la transcendo, kaj reintegriûas la homo en la ûenerala realo.
Pro la akcepto de la intencionalisma a transcenda kompreno de la homa ekzisto kiel situinta en la mondon, la ekzistencialismaj filozofioj estis en stato de konstanta kontesto al la pozitivismaj kaj ideismaj doktrinoj, îefe kontra la absolutismaj ideismoj de la hegelanoj. Sed tiu kontesto okazis anka pro aliaj apartaj rezultoj de la ekzistencialaj analizoj.
7. Ekzistencialismo etiko. Preskaö forigas ekzistencialismo la etikon, kaj sekve la homajn devigajn celojn, inkluzive edukajn celojn. Îio restas kiel libera projekto. Homo estas nur tio, kion li mem faras al si, - asertis Sartre.
Por la tradicia esencismo la esenco karaktriziûas kiel sama por îiuj individuoj de la speco. Per tiu universaleco la esenco fariûas normo rilate la individuojn, kaj do la celo de îiu kreskema estaëo kaj leûo de îiu ago. Homoj devas celi la homecon, animaloj la animalecon ktp.
Se, laö ekzistencialisma konstato ni homoj estas esence liberaj, ne estas validaj la altrudataj valoroj.
Estas valoroj starigataj de la libera elekto fare de individuo. Îiu homo kreas sin mem per la libera elekto inter pluraj eblaj elekteblaj projektoj.
Enkadre de la eduko, majstroj nur povas prezenti motivojn, por ke la edukendulo akceptu ilin tiamaniere, ke la ekzistencilisma homo konstruas sian mondon. Krome, ekzistencialisma homo kohere akceptas la sekvojn de sia elektita mondo. Tiusence okazas respondeco
Kompreneble, en ekzistencialisma kunteksto ne eblas iu ajn sistemo de filozofio, nek ontologia, nek etika. Aliflanke, la ne ekzisto de teoria sistemo ne signifas, ke la universo ne realigu iun planon. Îiu homo havas nur unu elektitan planon en sia menso. La universo estas libera por îiuj planoj.
Homo transcendas la mondon, îar apartigita de li. Je la morto finiûas la transcendo, kaj reintegriûas la homo en la ûenerala realo. Per la edukado konsciiûas la homo pri tiuj fundamentaj eblecoj de elekto, kaj îiu elektas sian planon.
Laö Heidegger, la homa ekzisto estas transcendo kaj projekto. Sed tiu transcendeco ne sukcesas kompletiûi, kaj la projekto nuliûas. Simple ëetita en la mondon. La homa estulo restas forlasita sen espero por sukcesaj projektoj, li difiniûas kiel esto-por-la-morto (Sein und Zeit, § 55).
Ankaö Sartre elpensis la homon kiel liberan projekton. Sen iu ajn deviga celo, tiu homo libere projektas esti io, esti Dio (L’ être el le neant, p. 653).
E. Pauli.
EKZISTENCIALO
(N). 1685.L: exsistentialis, existentialis.
A: existential. F: existentiel. G: Existential. H: existencial. I: esistenziale. P: existencial. R:
1. Etimologie, ekzistencialo devenas el la malfrua latino exsistentialis, aö existentialis. En la angla aperis existentia jam en 1693. La vorto prenis apartan nuancon enkadre de la ekzistencialisma filozofio de post 1930, kaj ekde tiam disvastiûis.
Substantiva radiko. Vortformoj: ekzistencialo, ekzistenciala, ekzistencialismo (vd), ekzistencialisto.
En PIV estis prezentataj kiel apartaj vortoj ekzistencialisto kaj ekzistencialismo.
2. Ekzistencialo estas la karakterizo de la ekzisto. Îar la karakterizoj povas esti pluraj, oni parolas pri ekzistencialoj. Same kiel paralele oni priskbribas la esenco per kelkaj trajtoj, ankaö la ekzisto difiniûas per la ekzistencialoj.
Ekzistencialisma ontologio okupiûas do unue pri la ekzistencialoj.
3. Ekzistencialisma filozofio asertas, ke la homa ekzistado estas atento al ekstero, al medio, al îirka aj cirkonstancoj, al rilato kun aliaj homoj, al finita situacio.
Malsame, por ekzistencialismo la elstaro de ekzisto restas en la ago mem de la ekzistado. Sekve elstaras kiel ekzistencialoj, - la individueco, subjektiveco, sentoj, timo, angoro, feliîo, kredo, ktp.
En tiu filozofia direkto ne restas loko por la idealismaj absolutaj celoj, nek facilaj spiritualismaj kaj teologiaj tendencoj.
En kontrasto estas la romantikisma rigardo de homo kiel imanenta konscio, spirito, absoluta penso, infinita, sendependa kaj kun senkondiîita libereco, infinita destino.
4. La ontologia ekzistencialismo, ekzemple tiu de M. Heidegger kaj Sartre, demandas pri la ento de la ekzistanto. Pro tio Heidegger distingis inter ekzistencialo (ekzistential) kaj ekzistanteco (existentiell). En tiu distingo, ekzistencialo estas nur tio pli fundamenta, ne la aliaj aspektoj (Sein und Zeit, § 4, 9).
Sed, kontraste, por la neontologia ekzistencialismo, ekzemple de K. Jaspers, la esenco mem de la homa ekzisto estas nur la ekzistantecaj aspektoj; tiusence, la ekzistencialoj estus nur elekto kaj decido (K. Jaspers, Phil., I, 24).
E. Pauli.
EKZISTI, -O
(*). 1686.Gr: µ , , - ; ; . L: existo, -ere; existentia, -ae.
A: exist; existence. F: exister; existence. G: existieren; Existenz. H: existir; existencia. I: esistere; esistenza.. P: existir; existência. R: (suchestvovát);
(sutchestvovánie).
1. Etimologie, ekzisti devenas el la latina existere, kunmeto el ex- (= el), kun ekspletiva senco, kaj sistere (= deteni, firmigi, ekzisti). Per la sama radiko fariûas la latinaj verboj stare (= stari) kaj esse (= esti).
La latina existentia (= ekzisto) estas substantivigita formo de la participo existens (= ekzistanta). Fine, en malfrua latino aperis la adjektivo existentialis, per aldono de la sufikso -alis, kiu signifas havi la kvaliton de...
Nur je la 20-a jc. formiûis la substantivaj formoj "ekzistencialo" (vd), ekzistencialismo (vd), ekzistencialisto (vd), surbaze de la menciita malfrua latina existentialis.
Verba radiko. Vortformoj: ekzisti (ntr), ekzisto, ekzistado, ekzistadismo (vd), ekzistaëo, ekzistigi, kunekzisti (ntr). Aparta radiko estas: ekzistencialo, el kio deriviûas ekzistencialismo (vd), ekzistencialisto.
2. Ekzisti estas ekster la nenio. Jen unua konstato, kiu rekte estas konata, kaj ne atinga pere de io alia.
Tamen, ekzisto estas samtempe atingata kun la maniero ekzisti, kaj kio estas la esenco. Tiu maniero atingi la ekziston limigas la nocion atingatan pri ekzisto.
3. Oni asertas, ke en Dio ekzisto kaj esenco (vd) estas la samo, kaj ke pro tio la afero fariûas per si mem komprenebla.
Esenco esta maniero esti de ekzisto. Certamaniere, la maniero esti estas limiga determino.
Nu, en Dio la maniero esti estas ne havi determinon. Sekve, en Dio la esenco estas ne havi esencon! Jen, maniero esti, sen limo, kaj sekve esti nur ekzisto.
Alidire, esenco kaj ekzisto estas la samo en infinita estaëo, Dio.
4. Apartan signifon havas ekzisto en la ekzistencialisma doktrino, kontraste kun ekzistanto. Ekzisto estas nur ago ekzistadi (vd).
E. Pauli.
EKZOGAMIO
. 1687.A: exogamy. F: exogamie. G: Exogamie. H: exogamia. I: esogamia. P: exogamia. R: (ekzogámija).
1. Erudicia vortformado, el la greka (= ekstere) kaj µ (= edzi i). Komparu kun eksogena (vd 1686).
Substantiva radiko.
2. Ekzogamio estas edziûo ekster la triba grupo, a klano, surbaze de religia a socia kutimo, kontraste kun endogamio (vd).
3. La rezultoj de la ekzogamio estas genetike certe bonaj, pro la miksiûo de malsamaj genoj, kun la elstaro de la plej fortaj.
Judoj, kvankam konservante la gentan karakteron de judismo, vaste praktikis la ekzogamion ekde la antikveco.
Cetere, ekzogamio helpas la forigon de rasaj malamoj.
E. Pauli.
EKZOGENA.
1688.A: exogenous. F: exogène. G: exogen. H: exógeno. I: esogìnio. P: exógeno. R: (ekzogénnyj).
1. Erudicia vorto, ekzogena estas kunmeto de la greka (= ekster) kaj (ka zo, origino, generado).
Adjektiva radiko.
2. Ekzogena estas tio, kio kreskas sur a eksteren, kontraste al endogena (vd), ene de organo.
Ekzemple, dum endogena toksiûo estas okazigata de toksaj substancoj produktitaj en la organismo mem, la ekzogena efekto estas ïuldigata al plej diversaj eksteraj kaözoj kaj la rezultoj okazas ekstere.
Rokoj povas malkomponiûi per endogenaj kaözoj, sed eksogene ili povas rekomponiûi pere de aliaj faktoroj.
Per la distingo inter endogenaj kaj ekzogenaj kaözoj kaj efikoj oni metas ordon en la ekspliko de pluraj fenomenoj, precipe en ampleksaj organismoj.
E. Pauli.
EKZORCI, -O
. 1691.Gr: ; µ , - . L: exorciso, -atum, -are; exorcismus.
A: exorcise; exorcism. F: exorciser; exorcisme. G: Exorzismus. H: exorcisar; exorcismo. I: esorcizzare; esorcismo. P: exorcisar; exorcismo. R.
(zaklinát); (zaklinánie).
1. Etimologie, ekzorco devenas, tra la latina verbo exorcisare (= ekzorci), el la greka (= postuli ëoron, fari ëuri), kunmeto el (= el) kaj (= fari ëuri, en N. Testamento, preni kiel atestanto de ëuro), siavice el (= ëuro)..
Verba radiko. Vortformoj: ekzorci, ekzorcisto, ekzorcaëo.
2. Ekzorco, la la kristana kredo, estas elpelo de demono el homo posedata de li kaj fare de homo kapabla ordoni lian eliron.
Tiu praktiko anta supozas, ke ekzistu demonoj kaj ke ili posedu homojn. Kiasence, homo povas esti posedata de demono? Pri la demonhavanto, a greke energoúmenos (vd), multe okupiûas la bibliaj rakontoj. La tekstoj de la Nova Testamento ofte mencias la posedon de homoj fare de demonoj kaj ili estis elpeleblaj per la ordono nome de Jesuo. Estas dirite, ke Jesuo elpelis demonojn kaj li ordonis ke ili estu elpelitaj per lia nomo.
Romkatolika Eklezio kreis apartan leûaron por la elpelado de demonoj, kaj nomis per ekzorcistoj la komisiitoj de tiu tasko.
3. Oni povas demandi, îu la informoj pri demonoj kaj ties elpelo estis sufiîe korekte transdonitaj. La ofteco mem de tiaj rakontoj jam avertu nin pri la aötenteco de la rakontoj. Kial hodiaö ne tiel oftas la fenomeno?
Cetere, la antikvuloj ne havis klarajn ideojn pri psikaj fenomenoj. Manko de kompreno pri ekstazo (vd), pri vizioj (vd), pri epilepsio (vd) estis okazaëo por falsaj interpretoj pri tiaj mirindaëoj.
Jam antikvuloj mem dissentis inter si pri la ekzorco, sed ne sufiîe kritike. Ekzemple, kelkaj ekzorcoj faritaj de Jesuo okazigis la opozicion de la farizeoj (Mt 12,22), kiuj neis lian kapablon fari tion, sed nur helpe de alia demono, Belzebuo.
En alia teksto, la disîiploj de Jesuo informas, ke ili vidis iun kiu forpeladis demonojn nome de Jesuo, kaj ke ili malpermesis lin; sed Jesuo tolereme diris al al ili, lasu ke li faru tion (Mk 9,37).
Kurioza epizodo okazis dum la vojaûo de Apostolo Paulo, kiam du filoj de la juda sacerdoto Sceva provis elpeli demonon nome de Jesuo; la malbona spirito ëetis sin sur la du elpelantoj, kiuj vundite kaj nude fuûis (Agoj 19,16).
E. Pauli.
EKZOTERA.
1692.Gr: , - , - ; , - , - .
A: exoteric. F: exoterique. G: exotereisch. H: exotérico. I: essoterico. P: exotérico. R: (ekzoterícheskij).
1. Etimologie, ekzotera devenas el la greka (= ekstera), same kiel. , kunmeto el (= ekstere) kaj (= peli, peli antaöen).
Adjektiva radiko. Proksima radiko: esotera (vd 1943), per anstataöigo de prefikso per (= ene, enen).
2. Ekzotera, en faka uzo, estas dirata de doktrino instruata al îiuj, publike. Ekzemple, la ekzoteraj didaktikaj instruoj de Aristotelo estas tiuj el kiuj konsistas liaj diskonigataj verkoj.
Kontraste, esotera doktrino estas tiu aparte kaj intime instruata al la adeptoj. Tia distingo okazis en la grekaj skoloj de filozofio. La esoteraj verkoj de Aristotelo perdiûis. Ankaö enkadre de la pitagora skoloj okazis la distingo inter ekzoteraj kaj esoteraj instruoj.
E. Pauli.