L: emergere.

A: emerge; emergence, emergency. F: émerger; émergence. G: emporkommen. H: emerger; emergencia. I: emèrgere; emergenza. P: emegência R: (vsilyvanie).

1. Etimologie, emerûi devenas el la latina emergere (= eliri el la akvo), kunmeto el e-, ex- (= el) kaj mergo, -ere (= plonûi), enkadre de la hindeýropa radiko merg- (= plonûi). Laývorte, emerøo estas la kontraýo de mergo.

Verba radiko. Vortformoj: emerûi, emerûo, emerûa.

2. Emerûo estas la eliro el io per propra forto tiel, ke unuavide la kaýzo produktas ion pli vasta ol oni imagis. Ekzemple, emerøanta socio, emerøanta nacio, emerøanta lumo, emerøo de la vivo sur la tero.

Nuance, rezultanto rekte dependas de proporcia kaözo, dum emerûo, kvankam dependa de kaýzo, ne avertas pri proporcieco.

3. Historie, kelkaj aspekto de la doktrino de emerøo estis disvolvigataj îefe de Conwy Lloyd Morgan (1852-1936) kaj Samuel Alexander (1859-1938), celante klarigi la aperon de la mondo kaj la evolucion.

Tiu sama hipotezo de klarigo per emerøo estis en la fono de la unuaj evoluciistoj, kiam ili elpensis la naturon kiel viva. Same estas emerøo la fundamenta ideo de la psikologio de la formo (aý Gestalt) kaj de pluraj formoj de strukturismo.

4. Oni klarigas la fenomenon de emerøo kiel rezulton de aparta strukturado de la kaýzoj. Ekzemple, æiu ero de maïino havas sian specifan efikon, kies sumo ne estas ankoraý tiu de la maïino mem; tiu efiko de la maïino mem estas la emerøo, kiel io pli vasta kapablo.

La rezulto de strukturo estas emerøo. Same en psikologio de la formo (Gestalt Psychologie), la rezulto estas emerøo.

Tiusence oni mencias ankaö la aperon de novaj propraëoj rezulte de la strukturo, sed ne antaövideblaj per la studo de la partoj. Tio okazas en maïino, en teknikoj øenerale, en biologiaj strukturoj, kaj, kiel montras psikologio de la formo (vd) , en postaj tutažoj.

En fiziko okazas la emerûo de la lumo post pasi iun medion. Ekzemple, lumradio; eliras el medio, trapasinte øin.

En psikologio, eblas paroli pri emerûo de inspiro, asociiûo de imagoj, kreo de fikcioj.

En logiko kaj epistemologio okazas la emerøo de la implicažoj per analizo de la juøoj kaj de la argumentaj konkludoj.

En la socia vivo, homo emerûas el sia ne favora medio. Same, malevoluintaj socioj emerøas kiel evoluintaj.

Estas ja pluraj specoj de emerøo, kaj oni estu atenta al la diferencoj por plibone kompleni la procezon.

5. La spontaneeco de la emerûo en kelkaj kazoj estas facile reduktebla al simpla efiko de kaïita kaözo konstatebla per atenta esploro. Ekzemple, la fenomenoj de la vegetala kreskado fariøas per fiziko-kemiaj agoj kaj reagoj: la radikoj selektas la nutražojn per etaj baterioj; tiuj nutražoj, pere de osmozo kaj aliaj procezoj, antaöeniras kaj la planto pligrandiûas.

Kelkaj el tiuj finaj rezultoj jam povas esti rigardataj kiel emerøoj, æar rezulto de strukturo kaj ne nur per rekta kaýzado de æiu aparta elemento. La novaëo emerûinta estas klare rezulto de antaýe atingata strukturo. Kompreneble, se la pezo ne kreskas, tio estas nur la sumo de la individuaj pezoj metataj en la strukturo. Aliaj ïanøoj tamen ne estas nur sumo de la efikoj okazigata individue de la eroj, sed estas efiko de la strukturo, aý formo.

Tiel same en pli komplikaj strukturoj emerûas novaj fenomenoj, pro la kombino de pluraj elementoj en kunlaboro, kies rezulto estas de la tutažo. Jen la kazo de motoro, de veiklo, de vivaj organoj, de organizitaj socioj.

6. Evoluo kiel emerøo. Eblas per tiu esprimo emerøo klarigi la kreivan karakteron de la evoluo en la naturo. La materio, per la plej diversaj strukturoj, ne nur kreas tiujn strukturojn, sed ankaý el ili emerøas la novaj propražoj kaj funkcioj. Jam ekzistas æio en la materio, kaj kiu do ne estas nur tio kio øi aspektas.

Se, ekzemple, îeloj multobliûas, kelkaj restos en la ekstera flanko, dum aliaj restas ene kun diferenca medio, kapablaj por novaj efikoj, diferencaj rilate la îelojn restintajn ekstere. Per tiuj diferencoj de strukturo kaj per pluraj aliaj kaözoj diferenciûas la histoj, per emerûo de novaj histoj, ûis la nerva histo, la plej grava, kiu operacias per elektraj reagoj.

7. Eble la vivo mem aperas per emerøo. Ordinare, materio ne montriøas aktuale viva, kaj oni imagas ke øi estas morta. Sed, materio povas esti interne viva, kaj kiam okazas kelkaj kondiæoj, tiu vivo kaïe æiam ekzistanta, emerøas.

Jen la biogenezo klarigata simple kiel emerøo de tio, kio jam antaýe ekzistis ekde æiam. Do, nenio kreiøas en tiu kampo de la vivo, kaj neniam la vivo substance malaperas. Tiel, do, la eterna vivo nur emerøas kaj malemerøas. Tiusence, la vera historio de la vivo ne estas naskiøi kaj morti, sed cickle emerøi kaj malemerøi.

Tiu hipotezo de viva materio kaj apero de la efektiva manifestiøo de la vivo em materio antaýe nur virtuale viva, atendas laboratorian pruvon.

Øis nun oni scias ke, iutage la vivo aperis, kaj kiu antaýe ne ekzistis en aktuala stato. Ankaý oni scias, ke la nutražoj fariøas vivaj per asimilado. Nur tiuj du faktoj empirie helpas la hipotezon, ke la vivo estas nur afero de emerøo.

Cetere, oni povas rezoni, ke estas pli racia tezo, ke æio estu viva, ol esti krude senviva.

  E.Pauli 

EMIGRI, -ADO (Z); EMIGRACIO (Z). 1742.

L: emigrare; emigratio.

A: emigrate; emigration. F: émigrer; émigration. G: Emigration; auswandern, Auswanderung. H: emigrar; emigración I: emigrare; emigrazione. P: emigrar; emigração. R: (emigrirovat).

  1. Etimologie, emigri kaj emigracio devenas el la latina emigrare (= ïanûi loûadon), siavice el e-, ex (= el) kaj migrare (= ïanûi loûadon).

Estas emigri verba radiko; emigracio, substantiva radiko. Vortformoj: emigri (ntr), emigrado, emigrantaro, elmigri (ntr), emigracio.

2. Emigri estas ïanûo de loko kie oni loûas en alian. Ordinare emigro estas dirata pri definitiva ïanûo de loûado kun pli ampleksaj ïanûoj, ekzemple, de propra lando al fremda lando, aö de kamparo al urbo.

Ordinare, emigro okazas pro io grava, kiel manko de kondiîoj de restado en regiono aö pro politikaj konfliktoj. Kiam oni malkovris Amerikon praktikiûis la koloniisma emigrado, por okupi vastajn regionojn preskaö ne loûataj.

3. Doktrino. La praktikado de emigracio postulas la obeon al kelkaj kondiîoj rilataj al homaj rajtoj, kaj kiuj estis malmulte respektataj en la pasinteco.

Principe, homoj rajtas iri kaj veni, kaj do trairi la tutan mondon. Ankaý principe, neniu estas absoluta posedanto de iu ajn lando. Æiuj rajtas je ajn povi loøi.

La socia organizado per politikaj institucioj ankaý estas principe libera, kaj la homoj rajtas integriøi en iun ajn ïtaton, kaj pasi de unu en alian.

Sed æiu iro kaj veno, æiu ïanøo de Ïtato, æiu migrado devas okazi per interkonsenta akordo. Ekzemple, se sur la sama linio venas unu kaj iras alia, estas necese interkonsento, por ke unu pasu dekstre kaj la alia maldektre. Bezonas do la homoj akordiøi pri æiuj interrilatoj, ankaý pri la migrado.

Je la tempo, kiam la homoj estis socie organizitaj per triboj, kaj kiuj ankoraö ne estis ligitaj al difinita geografia spaco, ili moviûis facile kaj altrude eniris la regionon de aliaj triboj, kiu siavice same penetris novajn regionojn.

Tiel iutage, æirkaý 10 mi jaroj a. K., keltoj eniris Eöropon. Poste ankaý eniris helenoj, latinoj, germanoj, slavoj. Same moviûemaj estis indianoj em Ameriko, nigroj en Afriko, semidoj kaj la aliaj azianoj en Azio.

La moderna emigracio prenis novajn formojn pro la stabileco kreita de la sistema agrikulturo kaj de la konstruo de definitivaj domoj.

Kompreneble, migrado fariøas pli facila, kiam la homoj estas humanismaj, sen etnaj radikalismoj kaj sen religiaj sektismoj. Pro manko de tiu saøeco malfacilas la avantaøoj de la emigrado, kaj foje okazas militoj.

E. Pauli.

EMINENTA, - ECO (+). 1744.

L: eminens, -entis; eminentia, -ae.

A: eminent, eminence. F: éminence, éminent . G: überrangend, hervorrangend; Eminenz. H: eminente, eminencia. I: eminente, eminenza. P: eminente, eminência. R:

1. Etimologie, eminenta devenas el la latina eminens, siavice el e- (= el), antaý konsonanto (anstataý ex- antaý vokalo) kaj latina radiko, kiu aperas em pluraj vortformoj, kiel minax (= minaco), mineo (= pendi), mons (monto), æiuj rilataj al io elstara. Jen hindeýropa radiko min-, aperinta em pluraj aliaj vortoj kaj lingvoj.

Adjektiva radiko. Vortformoj: eminenta, eminenteco, eminentigi, eminentulo, eminentularo, maleminentulo, neeminentulo.

2. Eminenta estas tio, kio elstaras super la aliaj, pro iu ajn motivo, per grado de perfekteco.

"Eminenta estas super îiu mezuro, super îiuj gradoj... eminente est supra omnem mensuram, super omnes gradus.. (Goclenius V, 146, b, 147a).

Eminenta kontrastas kun io, kio ne estas eminenta.

3. Specoj. Laýforme okazas precipe la eminenteco per grado de supereco. Okazas la absolute eminenta kaj la relative eminenta. Enkadre de la relativa eminenteco okazas ankaý la plej eminenta dirite rilate la grupon, kaj la ceteraj gradoj de eminenteco.

Laýmaterie, la eminenteco povas okazi en aparta flanko, laö kiu okazas la grada elstaro de tio, kio eminentas. Tiam la eminenteco povas esti konsiderata aparte: foje nur kiel ekzisto, foje nur en socia rango, foje nur kiel posedo, foje nur metafore.

La eminenteco laý la ekzisto direblas ankaý metafizika eminenteco, aý ontologia eminenteco, aý laý la ento mem. Tiusence, la plej eminenta laö la vidpunkto de la ekzisto estas tiu, kiu per si mem ekzistas, kia ajn estu lia nomo, ordinare nomata Dio, - kaj kiu estas la Kreinto, kontraste kun la kreitaëo.

En socia rango la eminenta estas la îefo.

En posedo eminentas la kolektivaj rajtoj pri la posedo rilate la indivuduajn.

Metafore la eminenteco okazas, kiel en esprimo eminenta ekscelenco.

3. Gravas la metafizika eminenteco, dirata laý la ekzisto.

Tio, kio estas la plej eminenta, aý absolute eminenta, estas intensive æion, enhavante nenion ne eminenta. Principe, Dio estas îiam difinita kiel la plej eminenta, îar en Li îiuj determinoj estas per infinita grado.

Rilate spacon kaj lokon, malfacilas koncepti la eminentecon en Dio (vd 1746), æar tiu du nocioj enhavas iom da limoj. Sed aliflanke, ne eblas diri, ke Dio ekzistas simple ekster la spaco kaj sen loko kie ekzisti.

4. La ne-eminenta finita estaëo havas du manierojn ekzisti, per la reala (em si mem) kaj per la eminenta (en Dio kiel arketipo).

Per la reala, ûi ekzistas en sia subjekto.

Per la eminenta, ûi ekzistas en alia, en tio estas per si mem absoluta eminenteco. Tio, kio estas la ne-eminenta, kaj do en kontrasto kun la plej eminenta, havas sian eminentecon ekstere. Tio okazas, îar la plej eminenta enhavas îion tiel, tiel kiel la infinita linio enhavas la finitan.

La plej eminenta enhavas nenion, kio estas rekte neeminenta, sed iel tamen enhavas ûin. Kvankam kelkaj karakteroj de la finitaj estaëoj ne kongruas kun la dia eminenteco, ili tamen ekzistas ankaö iamaniere en Dio, îar nenio mankas en tiu îi.

Sed la maniero esti en Dio fariûas per la eminenta maniero, kiel ekzemple, la finita linio estas entenata de la infinita. Estas Dio la efektiva kaözo de la finitaj estaëoj, kiuj imitas Dion, sed malkomplete. Sekve, la ne-eminenta estaëo ekzistas per eminenteco en la eminenta estaëo. La reala ekzisto de la finita estaëo ekzistas en tiu estaëo mem, kaj ûia eminenta ekzisto situas ekstere en la per-si-mem eminenta estaëo.

5. En la kunteksto de la doktrino, - laý kiu la kreo fariûas laö arketipa modelo, kaj kiu estas Dio mem, en kiu ekzistas îio eminentece, - îiu kreitaëo jam ekzistas en tiu Dio per eminenta maniero de ekzisto.

Se en Dio estas îio kaj eminentece, kelkaj karakterizoj de la finitaj kreitaëoj ne povas ekzisti en Li laö la finita maniero: tiu-kaze ili ekzistas en Dio laö la eminenta maniero, preaý kiel finita linio enestas en la infinita.

La kreitaëo imitas la infinitan arketipon, sed nur parte. Okazas iom da imitado. Kaj do, îiu kreitaëo ekzistas samtempe en si mem (reale, formale, esence), kaj en Dio (kiu estas la modelo kvankam per eminenta maniero ekzisti).

Oni rimarku ke, kiam oni asertas plurale, ke en Dio estas la ideaj modeloj, ne ekzistas en Li apartaj difinitaj ideoj. Li estas nur unu infinita ideo. Restas do ke la ideaj modeloj en Dio estas nur la sama ideo, kiu ampleksas æiujn apartajn ideojn.

E. Pauli

1. En dualisma metafizika sistemo (Dio kreinto kaj kreitaëo) oni povas difini Dion nur kiel perfektan eminentecon, sen en emeti iun grado de esto.

Sen atento al tiu eminenteco, ne eblas koncepti Dion per korekta maniero. Ne eblas atribui univoke al Dio kaj al la finitaj estažoj la samajn konceptojn.

Tio, kio estas eminenta en kreitažo povas ne esti en Dio. Ekzemple, lumo estas io eminenta enkadre de la kreita mondo. Sed Dio ne estas lumo, kiel ofte esta dirata pri Li, kaj kiel viziuloj adertas ke vidis lin. Ankaý en infinita Dio ne okazas la dekstron kaj la maldektron, kiel foje estas imagata pri Li.

2. Koncerne al spaco kaj loko, kiel elpensi Dion? Jen kampo, en kio ne facile oni rigardas korekte Dion.

Por diskuti tion, oni komencu per korekta elpensado de spaco kaj loko de la finitaj estažoj. Efektive spaco estas determino de korpoj; ne estas spaco io aparta, en kiun oni žetas la korpojn. Laý tiu kompreno, se malaperas æiuj korpojn, malaperas la kosman spacon.

Ankaö loko estas determino de korpoj; îiu korpo portas sian lokon tiel, ke se malaperus tiu korpo, ankaö malaperus tiu loko.

Oni imagu la malaperon de îiu spaco kaj de îiu koncerna loko de la spaco. En kiu spaco en kiu loko restus Dio? Oni avertu, ke nur ekzistas per eminenta maniero tio, kio ekzistas per la finita maniero en aliaj estažoj.

Sekve, la demandoj restas tiaj:

- en kiu senco oni povas koncepti spacon per eminenta maniero?

- en kiu senco oni povas koncepti lokon per eminenta maniero?

Nur per tiuj eminentaj manieroj eblas paroli, ke Dio estas en spaco, kaj ke Dio estas en loko. Certe Dio ne estas en spaco kaj ne estas en loko kiel restas en spaco kaj en loko la finitaj aferoj.

3. Kutime oni false imagas, ke la infinita Dio kreis la spacon, kaj poste li iris æeesti en tiu spaco; ke Dio kreis la æielon, kaj poste iris tien por havi loøejon.

Sed okazas la inverso, æar Dio, - intensive infinita, - jam estis æie ekde la eterno.

La kreitaj aferoj aperis antaý Dio, sed en Dio. Same, la æielo estas en Dio. Do, ni estas en Dio, kaj ne Dio en ni.

Dio estas la øenerala arketipo de æio. En tiu senco oni diras, ke la homo similas al Dio. Tamen, ne inverse, ke Dio similas al homo. Same la tuta kaj vasta kosmo similas al Dio, sed ne Dio al kosmo.

Dio restas eminenta super æio. Do, la simileco inter kreitažo kaj Dio okazas nur parte.

Tre gravas en religio havi korektan ideon pri Dio. La plej grava peko de homoj estas malbone koncepti Dion, æar tio estas fari de li idolon, laý la homa vizaøo. Tamen tiu peko ne estas subjektiva, æar kutime senkulpa.

Filozofiu bone, por ke via Dio ne estu falsa diažo. Anstataý zorgi tro multe pri sekundaraj religiaj aferoj, preferu okupiøi pli multe pri Dio mem. Tio inkluzivas, ke vi estu perfekta, por ke vi estu la gloro de Dio (vd).

E. Pauli

1. Øeneralažoj (vd).

2. Filozofoj de Unuiøintaj Arabaj Emiražoj (vd).

3. Resumo de filozofio em Unuiøintaj Arabaj Emiražoj(vd).

EM-O (*). 1752.

A: tendency, inclination. F: tendence, inclination. G: Trieb, Streben, Neigung. H: tendencia, inclination. I: tendenza, inclinazione. P: tendência. R: (nakloniost), (sklonnost).

1. Kiel sufikso, -em – signifas ûeneralan inklinon ao io.

2. En kunmeto la signifo de la sufikso okazas jen kiel psika inklino (kiel en laborema, verema), jen kiel kapablo (eksplorema, inventema spirito), jen kiel elmetata al (mortema, erarema).

3. Emo, kiel vortero memstara, signifas prefere nedaöran inklinon, kontraste kun la daöra inklino, kiam la sufikso estas en kunmeto.

Oni komparu: "mi emas dormi" kaj "mi estas dormema" . Aö "mi emas pensi" kaj "mi restis pensema".

EMOCII, -O (+). 1755.

Gr: páthos, -eos, -ous. L: affectus.

A: move; emotion F: émovoir; émotion, G: Emozionalitaet, affekt, Gemuethsbewegung. H: emocionar;emoción. I: emozionare; emozione. P: emocionar; emoção. R: (emotsija).

1. Etimologie, emocio devenas el la latina emovere (= movi ion), kunmeto el e- , ex (=el) kaj moveo, -tum, -ere (= movi), kiu ricevis em latinidaj lingvoj figuran sencon rilata al sentoj.

Verba radiko. Vortformoj: emocii (tr), emocio, emocia, emocie, emociiûi, senemocie.

2. Emocio estas subita, intensa kaj forta sento, ofte kun ekstera efiko de korpa skuo kaj movo. Ordinare, emocio okazas pro subita ïanøo de stabila bona situacio.

Estas do emocio pli kompleksa ol la simpla sento. Sekve de tio, la esploro pri emocio ne estas pri ties karaktero de afekcio, sed pri la komplekseco de la fenomeno.

3. Kiel temo, emocio estas vaste esplorata de la empiria psikologio, klarigante pri kaýzojn kaj celante kontrolon.

Pri kaýzoj, unuj akcentas la intelektajn, aliaj la korpajn, kvankam ambaý estas akceptataj.

Koncerne al rimedoj de kontrolo de la emocioj, evidentas ke, se ili estas intelektaj, en tiu kampo estas necese agi; se ili estas korpaj, en tiu alia kampo estu la æefa iniciato.

4. Emociivaj propozicioj. Enkadre de la logiko kaj de la ekstera esprimo, precipe de lingvo, gravas la influo de emocio. Emociivaj esprimoj enhavas samtempe la logikan signifon kaj la emfazo de la emocio. Kontraste la propozicio pure apofantika (vd) simple asertas la faktojn.

A: empathy. F: empathie. G: Einfühlung. H: empatia. I: empatia. P: empatia. R:

Substantiva radiko.

2. Empatio estas fenomeno, per kiu homoj ne nur konas la objektojn kaj aliajn personojn, sed ankaö disvolvas similajn psikajn statojn rilate ilin.

Alidire, empatio estas tendenco senti tion, kion aliaj sentas, se ni estus en ilia situacio. Ekzemple, se alia persono subite forte doloras, ankaö mi iamaniere sentas la ïokon.

Sed estas precipe en ne difinitaj sentoj, ke unuj sentas kiel la aliaj. Amikeco (vd) estas certa empatio kaj kiuj agas per konfuza agrablo.

3. Doktrino. Du estas la gnozeologiaj interpretoj de empatio, la racia kaj la alogika.

Per la racia interpreto, la empatia fenomeno reduktiûas al la spececo de la aliaj konoj, kun rezultintaj statoj de sento.

Per la alogika interpreto, empatio estas rigardata kiel nova fonto de kono, foje nomata intuicio (vd).

4. Racie klarigata, la empatio okazas esence per la sama kaözo de îiu alia sento. La aliaj sentas post percepto de objekto. Kiu rigardas la aliajn sentantajn, tiu konas samtempe tion, kio en alia ekvekas sentojn. Pro tio samtempe tendencas al egalaj sentoj.

Se tamen okazas iom da diferenco, tio estas pro tio, ke okazas ankaö certa diferenco en la percepto de la objektoj. Ekzemple, se homo vundiûas per akuta afero, tiu homo rekte perceptas la akutan vundilon, dum la aliaj nur vidas ûin de malproksimo kaj pro tio la empatia sento fariûas pli milda.

5. Intuiciisma interpreto de la empatio rigardas ûin ankaö kiel kapablan okazigi apartan scion, tre valora, almetita al la empiria kaj racionalisma. Tiu nova gnozeologio penas montri, ke la menso dividiûas en du specifajn kapablojn. Unu estus la logika inteligenteco, kiun ili reduktas al limita kapablo, ne sufiîe preciza por atingi la tutan scion pri la aferoj. Nur per la alia kapablo, foje nomata intuicio, foje intima kono, foje per apartaj sentoj, inter alie per la empatio, fariûus la efektiva scio. Ûi estus fonto de la aötenta filozofio.

La intuicionisma gnozeologia interpreto de la empatio ricevis apartajn disvolviûojn, fare de kelkaj aötoroj. Tre konata estas la bergsonisma intuiciismo (vd). |Alia formo situas enkadre de la filozofio de valoroj (vd ...) kaj ekzistencialismo: Scheler, Marcel, Berdiaef, Buber, Jaspers, Heidegger, Sartre, Merleau Ponty.

En la psikologia kampo, kun apliko al estetiko, esploris la empation, kiel apartan formon de kono kaj sento: Theodore Lipps, K. Groos, J. Volkelt, R. M. Wernaer, Müller-Freienfels.

6. En kelkaj niveloj la empatia fenomeno povas krei statojn de granda simpatio (vd), altruismo, sindediîo.

La fenomeno de empatio, per kiu okazas la renkontiûo de homoj kun la mondaj objektoj kaj renkontiûo de homoj kun aliaj homoj, kun kelkaj apartaj interagoj de la mi kun la aliaj mi, jen io eksterordinare mirinda, kiam oni konstatas ke îio estas kiel tutaëo de fratoj:

Niaj fratoj estas la materiaj objektoj;

Niaj fratoj estas la plantoj kaj bestoj;

Niaj fratoj estas la homoj.

Sed, por ke okazu tiu universala renkontiûo de objektoj, plantoj, bestoj, homoj, sufiîas la raciisma interpreto de tiuj fenomenoj de la empatio. La ordinara homa racio ne reduktiûas al la scienca objektiveco; tiu scienco ne reduktiûas al si mem, îar scienco estas por konatiûi ankaö empatie kun îio.

Cetere, scienco ne estas la tuta scio, kiam tiu scienco nur prezentas la eksterajn empiriajn rilatojn. Scienco ankaö estas filozofio, kun transempiria kompreno.

  E. Pauli.

G: empeirikós . L: empiricus.

A: empirical. F: empirique. G: empirisch. H: empírico. I: empirico. P: empírico. R:

1. Diriûas empiria kono, tiu, kiu havas kiel objekton la aferoj perceptataj de la sensoj (tuïo, vido, aödo kaj iu ajn tiuspeca percepto).

Nuance, sensaj konoj (vd) estas tiuj, kiuj fariøas nur per la sensoj, dum la empiriaj konoj povas fariøi ankaý per la intelekto, kiam tiu æi estas atenta al la sensaj objektoj. Kiel dirite, la objekto de sensa kono kaj empiria kono estas la sama, sed la signifo de empiria kono estas pli vasta, æar tiu kono povas okazi en nivelo de intelekto.

Pure raciaj konoj estas tute sendependaj de la empirio, æar atentas objektojn ne empiriaj. Ekzemple, la substanco, la ento, la bono.

La empiriaj sciencoj estas nur empiriaj, kvankam operaciitaj de la intelekto. Malsame, filozofiaj sciencoj neniam estas empiriaj, ankaý kiam la temo estas la empirio, sed ne esplorata empirie.

Oni esploru unue rekte la empirian konon, sen inkluzivo de la polemiko inter empiriismo (vd) kaj racionalismo (vd). Kompreneble, la øusta kompreno de la empiria kono en si mem povas influi la postan decidon pri la du gravaj sistemoj kiuj profunde dividas la filozofojn.

 Foje, por resti klare, oni uzu la vorton sensa kono por garantii la empirian karakteron de la empiria kono!

2. La îefa karakterizo de la sensa kono konsistas en la simpleco, sen propra kapablo de nova disvolvo. Oni perceptas, aý haltas percepti, ne estas aliaj ïancoj por la sensoj.

Aliflanke, la limigita kapablo de la sensaj konoj garantias al ni, ke, kiam oni perceptas, nur povas percepti tiamaniere. Se oni dubas aý forgesas, sufiîas ripeti la empirian percepton, kaj revenas al ni la sama objekto. Se oni deziras montri ûin al alia, kaj la alia simple konstatas, oni certas ke li fakte havas en si la samon.

3. Analogie oni nomas la unuan momenton de la racia kono per la esprimo interna percepto,. Foje tiu interna percepto estas dirata, sed nur analogie, interna eksperimento; sed oni preferu diri interna percepto.

Per analizoj kaj sintezoj la racia kono progresas ekde iu ekirpunkto; tiu îi ekirpunkto povas esti la empiria kono, sed, por tuj transcendi øin.

4. La sensa kono estas ne sistema, en la senco ke ûi restas îiam simpla, pro la nekapablo de la sensoj fari pli ol nur percepti.

Jen pro kio la vorto empiria foje enhavas la nuancon de ne sistema kaj ne metodika kono.

5. Kiam sciencoj, kiel fiziko kaj kemio, estas diritaj empiriaj, ili fakte estas racie organizitaj sistemoj de konoj, sed kun decidoj ligitaj al la empiriaj donitažoj. La empiriaj sciencoj agas en nivelo de intelektitaj objektoj, sed tiuj intelektitaj objektoj estas nur tiuj, kiuj estas rekte empirie konstatitaj.

Se la empiriaj sciencoj entenus nur la sensajn konojn, ili fakte ne estus sciencoj, sed nur la tuïitaj, viditaj, aýditaj, gustitaj, flaritaj objektoj. Sed la empiriaj sciencoj (vd 1762) estis pli ol sensažoj.

6. Pure empiria sperto, en kantia senco, estas tio, kio fakte nur estas en nivelo de empirio, tio estas de senco kaj ne de intelekto. En apriorisma kantia senco, okazas aprioraj formoj de la sensoj mem, per kiuj tiuj sensoj projekcias la formojn de spaco kaj tempo.

Tiel same okazas aprioraj formoj en la intelekto, kiuj, laý Kant, povas aparte ekfunkciigi, kondiîe ke ekcititaj de la empiriaj donitaëoj. La sekvo estas: unue aperas la empiriaj spertoj (a fenomenoj); due, per tiuj empiriaj donitaëoj estas ekscitataj la aprioraj formoj de la sensoj (kiuj estas la pure empiriaj spertoj) kaj fine la aprioraj intelektaj formoj (kiuj estas la puraj intelektaj konoj). Pli detale: geometria triangulo komenciûas sia prezentado kiel pure empiria sperto, îar estas spaco ekscitita de la fenomenoj.

E. Pauli.

1. Empiriaj sciencoj estas en kontraste kun la filozofiaj sciencoj (vd 2087). Dum la empiriaj sciencoj temas pri la objektoj prezentataj de la sensoj, la filozofiaj sciencoj okupiøas pri aliaj objektoj atingataj de la racio.

2. Jen klasifiko de la sciencoj en du gnozeologiajn genrojn, kaj ne simple en du specojn. Enkadre de æiu genro pluras la sciencoj, pri kies klasifikado zorgas formale la logiko.

Empiriaj sciencoj ne estas kolekto de perceptataj objektoj fare de la sensoj, sed estas scienco pri la objektoj prezentitaj de la sensoj al intelekto. Per la kapablo de intelekto la empiriaj sciencoj organiziøas kaj evoluas.

Same, la racionalismaj sciencoj okupiøas pri la objektoj de la sensoj, kvankam sub alia vidpunkto.

3. Kriterio de empirieco. Por distingi, inter si, la empiriajn sciencojn kaj la filozofiajn sciencojn, oni postulas kriteriojn, tio estas vidunktojn, kaj kiuj devas esti ekzamenataj.

La kriterio de la genro de empiriaj sciencoj estas la empirieco. Tio signifas, la sciencoj pri la konstateblo. Nur validas en tiuj sciencoj tio, kio estas empirie testebla. Ne signifas tio, ke la aliaj ne estas sciencoj, sed nur ke oni elektas, kiel apartan temon, tion, kio estas empiria.

Kontraste, la filozofiaj sciencoj operacias surbaze de la enteco kaj ties internaj postuloj (aý principoj).

Sciencoj inter si kompletiøas. La empiriaj sciencoj, ordigitaj de la intelekto, dependas lastainstance de la interna leøo de la intelekto mem. Tiu leøo de la intelekto estas la ento kiel specifa objekto de kompreno, sen kiu la intelekto simple ne ekzistas.

E. Pauli.

A: empiricism. F: empirisme. G: Empirismus. H: empirismo. I: empirismo. P: empirismo. R:

1. Empiriismo estas gnozeologia doktrino pri la empiria kono (vd 1783) kiel ununura valida, kun la forigo de la racionalismaj disvolviûoj.

Empiriistoj jam estis la grekaj sofistoj kaj tra la tempo pluraj aliaj defendis similajn principojn. Sed precipe modernepoke, ekde Francis Bacon (1561-1626) okazis la empiriisma disvolviûo.

2. Aliflanke, racionalistoj avertas, ke empiriismo ne havas sencon sen la racionalisma antaösupozo. Æar la interna leøo de la intelekto mem estas la ento kiel specifa objekto de kompreno, sen tiu komplreno nenio eblas en iu ajn kampo, nek en la empiria scienco. Sekve, deklari sin empiriisto estas memkontraýdiro.

E. Pauli.

A: logical empirism. F: empirisme logique. G: Logischer Empirismus. H: empirismo logico. I: empirismo lògico. P: empirismo lógico. R:

1. Per la nomo de logika empiriismo fariûis konata la neopozitivismo de Cirklo de Vieno (vd), karakterizita îefe per la reduktado de la filozofio al la lingvoanalizo kun la sekva neo de la metafiziko.

2. Rilate la lingvoanalizon, dividiøas la logika empiriismo en tiun, kiu analizas la sciencan lingvažon, kaj en tiujn, kiu analizas la komunan lingvaëon.

La neo de la metafiziko estas komuna karakterizo de ambaý antaýaj formoj de lingvo-analizo.

  3. Aldone, la logika empiriismo karakteriziøas per du tezoj pri la konstato de la propozicioj, aý asertoj, ambaý proponitaj de R. J. Wittgenstein (Tractatus, 1922):

a) La faktecaj asertoj, tio estas asertoj pri ekzistantaj aferoj, nur havas signifon, se ili estas empirie konstateblaj.

b) Ekzistas tamen ne konstateblaj asertoj, kiuj estas aparte veraj, surbaze de la terminoj, per kiuj ili estas kunmetitaj; tiuj asertoj estas taýtologiaj, tio estas, ili nenion asertas pri la realo. Tiaj estas la asertoj de la matematiko kaj de la logiko, îar estas aroj de tiuspecaj taýtologioj.

E. Pauli.

EMPIRIO (Z). 1770.

A: rull-of-thumb. F: empirie, expérience. G: Empirie. H: experiência. I: esperienza. P: experiência. R: (empirija).

Substantiva radiko. Vortformoj: empirio, empiria (vd), empiriismo (vd), empiriaîa, empirieco (vd), empiriisto, empirio-kriticismo, aý -kritikismo (vd). Proksimaj radikoj: empirismo (Z) (= empiriismo), empiristo (Z) (= empiriisto). Ne konfuzu kun empiro (stilo), empireo (plej alta parto de la mita greka îielo).

2. Empirio estas la sensa sperto rigardata kiel specifa kono, distinga de la nur racia kono. Ekzemple, estas empiria kono, atingi la informon pri akvo, pri arbo, pri monto, dum tiuj aferoj estas perceptataj per la sensoj; ankaý estas empiriaj konoj, tiuj de la intelekto, kiam la temo estas la samaj de la sensoj. Malsame, estas pure raciaj konoj aserti, ke tiaj aferoj estas entoj.

Ekde la unua momento okazas en la intelekto du genroj de konoj, la empiriaj kaj la pure raciaj, per kiuj la sciencoj dividiûas en empiriajn sciencojn kaj filozofiajn sciencojn.

  Okazas interplektado de ambaö genroj de kono. Unue, îar fakte ili okazas samtempe. Due, îar unu dependas de alia. Sed pri tiu interdependeco diskutas la filozofoj, kiuj restas unuj empiriistoj, aliaj racionalistoj.

3 La menso ne operacias per izolaj konceptoj, sed per konceptoj enmetitaj ene de la juûoj. Okaze de la unua kontakto de la intelekto kun la objekto (îu en empiriaj konoj, îu en pure raciaj konoj) rezultas unue la sintezaj juûoj. Nur poste venas la analizaj juûoj, kiuj okupiûas pri tiuj unuaj sinteza juûoj.

Kiam prezentiûas sinteza kono, la menso operacias pere de la sekvanta skemo: tio estas tio. En konkreta ekzemplo: tio estas pordo.

La progreso de kono okazas per meto de la predikato en la lokon de la subjekto: tiu pordo estas blanka.

Per nova progreso: tiu blanka pordo estas alta;

De nove per nova progreso: tiu alta, blanka pordo estas fermita, ktp.

Per alia aranûo: tio estas pordo, alta, blanka, fermita, ktp.

4. Pro diversaj interpretoj pri la maniero kiel progresas la kono, kaj kion fakte validas kiel progreso, okazas en filozofio, kiel jam avertite, la diversaj formoj de gnozeologiaj kaj epistemologiaj sistemoj.

Empiriismo (vd) kaj racionalismo (vd) dividiûas radikale.

Laý empiriismo nur validas la raciaj konoj rekte testeblaj en la empirio, kaj pro tio la validaj konoj reduktiûas al la analizo de la empirio.

Laý racionalismo la ento estas la leøo de la penso. Pro tiu konstanto, la racio havas propran kapablon por decidi pri la valideco de la raciaj konoj. Aldone, la racio, per la racionalisma filozofio, validigas la empiriajn sciencojn. Kiam la empiriistoj validigas la empiriajn sciencojn, ili estas nekonscie racionalistoj.

E. Pauli.

A: empiriocriticism. F: empiriocriticisme. G: Empiriocriticismus. H: empiriocriticismo. I: empirio-criticismo. P: empírio-criticismo. R:

1. Formo de radikala pozitivismo, empirio-kriticismo estas esprimo, per kiu Richard Avenarius (1843-1896), profesoro en Svisio, nomis al sia "filozofio pri la pura sperto" (Kritik der reinen Erfahrung, 2 vols., 1888-1890).

Li proponis sin ekzameni la empirion sen iu ajn influo de konceptaj almetoj tiamaniere, ke la rezulto estus science rigora, sen metafiziko.

2. Asertis Avenarius, ke la pura sperto estas antaýa al la divido de la konscio en internon kaj eksteron. Sekve ne okazas la distingo inter psika kaj fizika mondo. El la interno naskiûis la metafiziko kaj el la ekstero la fiziko.

Rilate la distingon inter la interno kaj la ekstero, fiziko kaj psiko, tiu antaýa momento ne povas esti interpretata nek materialisme, nek ideisme.

La pura sperto estas sensaco, kaj tiuj îi havas karakterizojn, per kiuj la sensacoj havas rilatojn de plaîo kaj doloro, ïajno kaj realo, certeco kaj necerteco, kono kaj malkono, ktp. Per la diversa maniero kombini la samajn karakterojn, montriûas malsamaj la aferoj.

Tio, kion oni nomas foje aëon, foje penson nur estas tiaj malsamaj formoj de kombino de la karakteroj.

La medio influas en la formado de la biologiaj rilatoj.

2. Similaj proponoj faris en Austrio kaj Germanio Ernst Mach (1838-1916), J. Petzoldt, R. Willly, H. Gomperz kaj aliaj, en Anglio K. Pearson (1857-1936).

E. Pauli.

A: in. F: en. G: in. H: en. I: in. P: em. R:

1. Etimologie, en devenas el la hindeýropa radiko en-, kun la fundamenta signifo de prepozicio indikanta lokigon en spaco, tempo kaj aliaj cirkonstancoj.

Prepozicia radiko. Vorformoj: en, ena, ene, enigi, eniøi, eniriûo.

Prepozicio en facile kunmetiûas: enhavi, enskribi, envicigi, enklasigi, enmeti, enterigi, ensimemeco.

Utilaj prepoziciaj uzoj: en si..., eniri en sin..., la ento en si mem.

Etimologiaj kunmetoj, kiel pseýdo sufikso: enciklopedio (vd); entuziasmo (vd), entrepreno (vd), ktp.

2. En signifas prepozicie montro de loko interne de io. Alidire, en avertas propozicie pri la rilato esti interna. Ekzemple, fiïo en akvo

Foje image, foje analogie, en determinas tempon, cirkunstancon, finan staton, kaj eî metafizikajn determinojn. Ekzemple, en sabato, esti en buso, polvo en vento, resti en feliîo, en si, ento en si mem (vd).

ENANTIOZO (N). 1775.

A: F: enantiose. G: H: I: P: enantíose. R:

2. Antiozo estas stilfiguro per aserto, unuflanke de valoro, kun averto ke okazas ankaý kontraýan. Ekzemple: venko kiu estas malvenko; triumfa perdo; malsaûo de Dio estas plia saûo ol la homa saûo.

3. Antiozo havas estetikajn efektojn kaj didaktikajn uzojn.

E. Pauli.

ENCIKLIKO (+). 1776.

L: encyclica (adj.).

A: Encyclical. F: encyclique. G: Enzyklika. H: encíclica. I: encíclica. P: encíclica. R:

Substantiva radiko. Vortformoj: encikliko, enciklika

2. Encikliko estas oficiala cirkulara letero (latine epistola encyclica), subskribite de la Papo de la Roma Katolika Eklezio, kun doktrina aspekto, pri la kredo, kutimoj kaj kulto

Apartenas Enciklo al la sama ûenro de la tiel nomataj apostolaj leteroj sed kun pli universala temo.

Kutime enciklo estas nomata per la unuaj vortoj, kaj kiuj sufiîe rekte informas pri la temo.

Verkite latine, ûi estas tuj publikigita en itala lingvo de Observatore Romano; kompreneble ankaö en aliaj lingvoj de la koncernaj landoj, iniciate de la katolikaj eldonejoj.

3. Historie, la cirkuleraj leteroj nomataj enciklikoj disvastiûis ekde la 4-a jarcento, fare de episkopoj, zorgantaj pri la unueco de doktrino, kiam ekzemple, Atanazio verkis leterojn kontraö arianismo.

Kompreneble, la enciklikoj de la papoj fariûis pli famaj, kaj fine al ili nur ligiûis la nomo. Tiu doktrina formo de dokumento fariûis elstara ekde la Papo Benedikto XIV-a (1740-1758), kiu sendis ûin rekte al îiuj episkopoj, unuafoje la 3-an de decembro de 1740, titole: Epistola encyclika commonitoria ad omnes episcopos (Cirkulera letero de averto al îiuj episkopoj).

4. Pro la universaleco de la doktrinaj temoj la enciklikoj gravas ne nur teologiaj kiel dokumentoj, sed ofte ankaö kiel filozofiaj, precipe en la kampo de moralo kaj socio; cetere ankaö pri la filozofiaj fundamentoj de la religio.

Îar la instituciitaj religioj havas grandan influon, - almenaö ili havis tiun kapablon en la pasinteco, - la enciklikoj vaste influis. Oni konsideru ankaö, ke en 1870, okaze de la Vatikana Koncilio I, la katolikaj episkopoj deklaris esti dogmo la neerarebleco de la Papo. En tiu kunteksto Pio XII deklaris:

"Se la papoj, en siaj agoj, enoncas eksplicite juûon pri temo ûis tiam sen interkonsento, îiuj devos kompreni, ke tiu temo, en la penso kaj en la volo de la soverena pontifiko, jam ne estos konsiderata kiel libera afero inter la teologoj" (Encikliko Humani generis, 12 de aýgusto, 1950).

Jen doktrino pri kio okazis ne kompleta interkonsento de profesoroj de teologio.

5. Apartan signifon havis por la restaöro de la skolastika filozofio modernepoke la encikliko Aeterni Patris (De la Eterna Patro) de la Papo Leono XIII, elsendita la 25-an de marto de 1879. Tiam estis instituciita la studado filozofio kaj teologio laö Tomaso el Akvino, tio estas, de tomismo, en seminarioj kaj katolikaj universitatoj.

Konsekvence skolastiko, - kiu dekadencis ekde la 17-a jarcento kaj kiu estis anstataöigita per diversaj formoj de ekletikismaj spiritualismoj influataj de Kartezio, - denove ekfloris en katolikaj medioj.

La restaöro de la skolastiko jam estis komenciûinta antaö la encikliko de 1879, surbaze de la tradiciaj religiaj ordenoj de jezuitoj kaj dominikanoj. Sed nun fariûis ordono de la Papo, kun la sekva enmeto de apartaj profesoroj, en la sekularajn seminarion kaj katolikajn universitatonj. En tiu restarigo de la skolastiko elstariøis la katolika universitato de Loveno, kie profesoris Dezidero Mercier, poste Kardinalo, kaj la Gregoria Universitado de Romo, al kiu estas sendataj klerikoj de la tuta mondo.

6. Elstaraj enciklikoj de la papoj kaj kiuj givdas ideologie la nuntempan Romkatolikan Eklezion:

Gregorio la XVI (1831-1846), Mirari Vos, 1832, kontraö liberalismo;

Pio IX, Quanta cura, kun la aldono de Syllabus, 1864,kiu estis aparta dokumento de kondamno de la "modernaj eraroj";

Leono XIII: Rerum novarum, jam citita, 1879; Imortale Dei , pri la civila socio, 1885; Rerum novarum, pri la socia problemo, 1891; Providentissimus Deus, pri la bibliaj studoj, 1893;

Pio X: Pascendi , kontraö "modernistoj", 1907. Oni rimarku, ke Syllabus ( vd) estas nomo de du apartaj dokumentoj publikigitaj de la papoj Pio IX, en 1864, kaj Pio X, en 1907, pri la modernaj eraroj, pli specife kontra modernismo (vd) en teologio (vd).

Pio XI: Divini Illius Magistri, pri la eduko de la junularo, 1929; Casti connubi, pri la edziûo, 1930; Quadragesimo ano, pri la socia problemo, 1931; Divini Redemptoris, pri la komunisma ateismo, 1937; Mit Brennender Sorge, kontraö nazismo, 19...

Ekde al dua granda milito la enciklikoj enhavas elementojn de revizio de la eklezio mem, samtempe kun la tradiciaj doktrinoj. Elstaras la enciklikoj de la papoj:

Pio XII: Mystici corporis Christi, 1943, kaj Mediator Dei , 1947, ambaö pri la teologia renovigo kaj liturgio.

Johano XXIII: Mater et magistra, 1961, Pacem in terris, 1963;

Paulo VI: Populorum Progressio, 1967, kompletiga de la temoj de la antaöaj; Humanae vitae, 1968, pri polemika problemo de nasko;

Johano Paulo II, denove Tradiciisma, daýrigis la dissendadon de Enciklikoj.

E. Pauli

1. Enciklopediistoj estas kolektiva nomo de filozofoj de la Franca Enciklopedio (1751-1772) (vd 1780,6).

Notindis enciklopediistoj per la tendenco empiriisma, rilate la konkapablon; deisma rilate religion; respublika, rilate la socian organizadon.

Antaý la enciklopediistoj la franca filozofio estis absolute regata de la kartezia racionalismo kaj de la skolastiko.

Enciklopediistoj respondecas ideologie pri la Franca Revolucio de 1789.

2. Historie, enciklopediistoj aperis kronologie tuj post la angla empiriismo de F. Bacon, Th. Hobbes, J. Locke, D. Hume (1711-1776), kiuj tiutempe influis la francan penson.

La enciklopediisma spirito vaste influis en la mondo, pro la tiutempa elstaro de la franca lingvo. Per nova formo, tiu franca empiriismo ekfloris per la pozitivisma movado de A. Comte (1798-1857).

La æefaj enciklopediistoj estis: Diderot (1713-1784), D’Alembert (1717-1783), Helvétius (1715-1771), D’Holbach (1723-1781), J. De la Mettrie (1709-1751), Cabanis (1757-1808), Broussais (1772-1838). Kun elstaro, Voltaire (1694-1778), J. J. Rousseau (1712-1778).

E. Pauli.