ÛAINO, -ISMO. 2566.

A: jains; jainism. F: jainisme. G: Dschaina; Dschainismus. H: jainda, jainismo. I: P: jainismo. R:

1. Kiel vorto, øaino estas hindia, kaj ekvivalentas al La Venkinto, aý La Triumfinto, uzata kiel alnomo de Mahaviro Vardhamana (6-a jc. a. K.), fondinto de la sekto de Øainoj.

Substantiva radiko. Vortformoj: øaino, øainismo.

 

2. Øaino estas asketo enkadre de la religia sekto organizita de Mahaviro, per reformo de antaýa religia grupo.

Estis Mahaviro samtempulo de Budho, tiu æi ankaý unu el reformistoj de la praa religio de Hindio.

 

3. Øainismo estas hindia religia filozofio kreita de Mahavira

Vivis la fondinto en norda regiono de Hindio. Li naskiøis kiel nobelo, kaj post kelka tempo fariøis praktikanto kaj predikisto de siaj novaj ideoj.

 

La historia formado de øainismo kiel sekto, krom esti reformo de antaýaj doktrinoj, estas karakterizata per la posta divido de la kredantoj en du grupojn, - tiujn, kiuj iras preskaý nudaj, kaj tiujn, kiuj uzas blankajn vestojn.

La sekto prosperis øis la 8-a jc, por kiam perdis adeptojn, pro la reago de bramanismo.

 

4. Radikale dualisma, øainismo kredas je pluraj neredukteblaj substancoj, siavice grupigitaj en vivaj kaj nevivaj.

La animo estas asociado el kontraýoj, - la viva monado jiva kaj la neviva elementa ajiva, ekde la eterno, per efiko de la karma kaj sinsekvaj reenkarniøoj.

Nur pere de la virto povas la animo atingi la staton de superkonscio, speco de paradizo æe la limo de la vakua spaco.

Per la strikta praktikado de la korpa askezo estas atingata la spirita liberigo, tio estas, la savo.

E. Pauli.

 


ØENERALA (+). 2567.

Gr: . L: generalis.

A: general. F: général. G: allgemein. H: general. I: generale. P: geral. R: (óbtchij).

1. Etimologie, øenerala devenas el la latina øeneralis, siavice el generare (= generi, naski), kun la primitiva signifo aparteni al raso, klaso.

Adjektiva radiko. Vortformoj: øenerala, øeneralažo, øeneraleco, øeneraligo, øeneraligi, øeneraligo.

 

2. Øenerala estas io atribuata al æiuj individuoj de la sama grupo. Ekzemple, øenerala opinio, øenerala epidemio, øenerala kunveno.

Nuance, universalo (vd) emfazas la tutažon sen averti la individuojn kolektive, dum inverse øenerala iras ekde la individuoj en direkto de la tutažo.

Sekve direblas pli abstrakte: universala rimedo, universala genio, universala heredanto. Tamen, helpe de la kunteksto eblas kompreni ambaý per la sama signifo. Ekzempe, la samo estas øenerala propozicio kaj universala propozicio.

 

Konsidere, ke kvalito havas la propražon havi kontraýon, oni avertu ke la kontraýo de øenerala estas la individua.

La kontraýeco inter partikulara kaj øenerala estas malpli vasta ol inter individua kaj øenerala. Pri la opono inter singulara kaj universala, oni avertu ke principe la opono okazas inter singulara kaj plurala.

Okazas nuancaj diferencoj inter øenerala kaj komuna. Estas komuna ligita al koncepto de kolektivo, siavice elpensita kiel kolekto kaj socio.

 

3. Specoj. Øenerala okazas laý gradoj. Estas ja propražo de æiu kvalito havi gradojn.

Absolute øenerala estas øeneraleco atinganta æiujn individuojn senescepte.

Relative øenerala diriøas nur pri la plimulto de individuoj de iu tutažo.

Æar gradoj povas esti senombre multaj la relative øenerala povas, - sub la vidpunkto de komparo, - subdividiøi en pli øeneralan kaj malpli øeneralan.

E. Pauli.

 


ÛENERALIGO (en logikaj operacioj). 2568.

L: generalisatio, -onis.

A: generalization. F: g énéralisation. G: Verallgemeinung. H: generalización. I:

generalizzazione. P: generalização. R:

1. En logikaj operacioj unu el la plej oftaj rilatas al kvanto. Tiam okazas la fluo el la individuo kaj el la partikularo, per la operacio de øeneraligo, al la pluralo kaj al øeneralo.

Kontraste, aliaj logikaj operacioj rilatas al kvalito, precipe neo kaj aserto.

 

2. Øeneraligo, en logiko, estas mensa operacio, per kiu la nocio atribuata al unu, aý al kelkaj (al pluraj) estas atribuata al plimulto (al relativa øeneraleco), aý al æiuj (absoluta øeneraleco).

Jen procezo uzata de la indukta rezono (vd) kaj, per inversiøo, de la dedukta rezono (vd).

En indukta rezono la konkretaj individuoj estas analizataj, øis atingo de io ripetata en æiuj tiamaniere, ke fariøas konata kaj asertata la øeneraligo.

En dedukta rezono sub la øenerala aserto metiøas la malpli øeneralažoj.

 

3. Takse, la indukta rezono iranta el la individuoj al la øeneralo restas enkadre de kelkaj limoj. Fakte atingeblas la relativa øeneraleco, kaj povas esti asertata pri æiuj individuoj rekte konstatitaj. Sed restas æiam la ebleco okazi escepto.

Inverse, la dedukto havas kiel problemon la antaýekzisto de io universala, kiu ne estu nur hipotezo, sed firma aserto. Kiam oni havas la øeneralan deipunkto, la aliaj elementoj restas virtuale entenataj en la premisoj kaj aktualigite asertataj en la konkludo.

E. Pauli.

 


ÛENRO. 2570.

A: genre. F: genre. G: Genre. H: género. I: gènere. P: ûenero. R:

 

1. Etimologie, øenro devenas el la latina genus, -eris (= genero, raso, klaso).

Substantiva radiko.

Proksima radiko: genro (vd).

 

2. Øenro estas formo de esprimo, rezulte de la adaptado al temo.

Æar la esprimo adaptiøas al temo esprimata, rezultas ke okazu difinitaj artaj øenroj laý la diverseco de la temoj.

Efektive, oni parolas diversmaniere pri gajaj temoj kaj pri tristaj novažoj. Kiu verkas filozofian eseon, tiu ne redaktas sammaniere, kiam li verkas romanon.

 

En artoj per naturaj similažoj, kiel en pentrado kaj en skulptado, la diferencoj estas forte influataj ekde la imitado mem.

Sed lingvo estas rimedo de esprimo per konvenciaj ekvivalentoj, kaj pro tio la influo de la esprimata objekto ne estas tiel emfaza, sed tamen per pluraj aliaj cirkonstancoj okazas la diferenco de øenro.

 

3. Divido kaj klasifikado de artaj øenroj. Eblas klasifiki la artajn øenrojn en klasojn, per iom da atento al raciaj vidpunktoj.

Laýforme, du estas la plej gravaj øenroj de arto, - prozo, por la temoj prefere esprimataj logike, kaj poezio, por la temoj prefere esprimata per asociiøo de imagoj.

Principe, kaj pli fundamente, prozo kaj poezio distingiøas rekte kiel formo de esprimo, unu rekte per mimezo, alia malrekte per asociiøo de imagoj. Nur kiam la objekto esprimata influas la elekton inter prozo kaj poezio, tiuj du formoj de esprimoj fariøas samtempe ankaý artaj øenroj.

 

4. Laýmaterie, la temoj dividas la øenrojn de artoj kaj foje per tiuj temoj nomas ilin.

Pluras la literaturaj øenroj; enkadre de la prozo menciindas rakonto, romano, eseo, traktažo; enkadre de la literatura poezio, oni menciindas epopeo, poemo, himno, soneto.

Same, la temoj dividas la øenrojn en aliajn artojn - pentro, skulpto, muziko, - sed apartaj aliaj karakteroj por tiuj aliaj øenroj.

E. Pauli.

 


ÛENTILA, -ECO (*). 2571.

A: gentle; gentility. F: gentil, poli; gentillesse. G: höflich; Höflichkeit, Artikgkeit. H: gentil; gentileza. I: gentile; gentilezza. P: gentil; gentileza. R: (vézhlivost).

 

1. Etimologie, øentila devenas el la latina gentilis, -e (= øentila, propra de la gento, de la sama nacio), siavice el gens, -tis (= gento, familio).

Adjektiva radiko. Vortformoj: øentila, øentile, øentilažo, øentileco, øentilulo, maløentila, neøentila.

 

2. Øentila diriøas pri la bonaj kaj agrablaj manieroj de rilato inter personoj.

Kortezo, delikateco, afablo estas formoj de øentileco.

 

3. Interrilatoj inter homoj estas necesaj kaj sekve rekomendindas, ke ili estu perfektigataj de la øentileco. Tiusence, rekomendindas, ke øentileco estu unu el la celoj de la eduko.

E. Pauli.

 


ÛESTO. 2573.

L: gesta, -orum.

A: F: G: H: gesta, hasañas. I: gesta. P: gesta, feitos R: etarofrantsúskij).

 

1. Etimologie, gesto devenas el la latina neýtra pluralo øesta (singulare gestum), siavice el la verbo gerere (= porti, fari, administri).

Substantiva radiko. Proksima radiko: gesto (vd).

 

2. Øesto estas literatura øenro, - ankaý nomata epika poemo, - rakontanta heroajn kaj ordinare legendajn farojn de la popolo.

Kiel sciate, æiu popolo havas sian heroan historion (vd), parte vera, parte kreita de la imagpovo.

 

3. Historie, la epikaj poemoj pri grandaj faroj jam okazas en praa antikveco de Mezopotamio, kun elstaro Enuma Eliï, temanta pri la kreo de la mondo, kaj Gilgameï, heroo de diluvo.

Similaj estas la epikaj rakontoj de la unuaj paøoj de la Biblio, surbaze de la mezopotamia tradicio.

Dum la klasika Grekio tre evoluis la epika genro, kies æefa reprezentanto estis Homero, de 8-a jc. a. K., kaj aýtoro de Iliado kaj Odiseo.

En latina lingvo sukcesis Virgilio (70-19 a. K.) aýtoro de Eneido, pri la mitaj antaýažoj de Romo, kies fondo okazis en 753 a. K..

Tiel same aperis mitaj epikaj poemoj en praa Hindio, kaj tra la jarcentoj en æiuj nacioj.

 

4. Aparte estis nomataj øestoj la karakteriza kolektiva poemo de la okcidentaj eýropaj popoloj dum la formado de la novaj nacioj, ekde la komenco de Mezepoko (post la falo de la Romia Imperio, en 476). Ili estas klare sendependaj de la klasikaj modeloj, kvankam temantaj fundamente la samajn temojn, la heroajn kaj ordinare legendajn farojn de la popolo.

.

La centro de tiuj epikaj øestoj estis la Imperio de Karlo la Granda (æ. 742-814), reøo de la frankoj ekde 768, kun posta ekspansio en Italion kaj en Germanion, fine kronigata kristana imperiestro de la Okcidento, iniciate de la Papo Leono, III-a, en la jaro 800.

La plej notindaj øestoj en Francio estas: Kanzono de Rolando; en Germanio: Nibelungoj; en Hispanio: Mia Cido; en Britio: Beowulfo; en Skandinavo: Eddda.

E. Pauli.

 


ÛIBUTO. Filozofio en ... 2574.

Ûeneralaëoj (vd 2574-000).

Filozofoj de Øibuto (vd 2574-002).

Resumo de la filozofio en Øibuto (vd 2574-005).

 


ÛOJI, -O (*).2576.

L: gaudeo, gavisus sum, - ere; laetor, -atus, -ari; gaudium, -ii laetitia, -ae.

A: joy; joyment. F: se réjouir; joie. G: sich freuen; Freude. H: alegrar-se; gozo, alegria. I: gioire; gioia. P: gozar (el la hispana), alegrar-se; alegria. R:

 

1. Etimologie, øojo devenas, tra la franca joie, el la latina gaudeo (= øoji).

Verba radiko. Vortformoj: øoji (ntr), øoja, øojo, øojego, øojgi, øojiga, ekøoji, maløoji, maløoja, maløojo, maløojigi, maløojiga, senøoja, vivøojo. Proksima radiko: øui (vd).

 

2. Øojo estas sento de viva plezuro, pli granda ol la ordinara bezono.

Nuance, feliæo estas la plenkontenco rigardata pli øenerale, dum øojo rezultas el io kio aparte prezentiøas.

 

3. Æio rilata al sentoj estas malfacila por esti teorie pritraktata. Krom la rekta priskribo, oni seræu meti pli specifajn sentojn en pligrandajn klasojn, por almenaý komprenigi ion per la difino de tiuj pli øeneralaj klasoj.

Same en tiuj pli øeneralaj klasoj okazas nuancojn de signifo, ekzemple, la diferencoj inter sento (vd), afekcio (vd), pasio (vd).

 

Tomaso el Akvino klasis 11 fundamentajn klasojn de pasioj, kiujn li subgrupigis en du:

- ses pasioj estas simplaj, nomataj pasioj de la apetito (= passiones concupiscibiles);

- kvin pasioj de sindefendo ( = passiones irascibiles), surbaze de la unua subgrupo, ekscititaj kiam okazas malhelpoj al apetito.

 

Nun oni jam havas parametron por kompreni, ke øojo estas pasio enkadre de la pasioj de la apetito, kaj do estanta simpla, kontraste al pasioj kun aspekto de sindefendo okaze de malhelpoj.

 

4. Takse kaj etike øojo æiam estas principe bona, æar kiel fundamenta simpla pasio øi situas en la intereso mem de æiu individuo. Neniu asketismo (vd) povas rekte forigi la øojon.

Nur akcidence, kaj do malrekte, øojo okazigas ion malbonan. Sekve, oni forigi la akcidentajn kontraýecon, kaj æiam oni estu øojaj.

Kiel celo atingenda, øojo estas speco de enkonduko al la øenerala fundamenta postulo de homa psika bonstato, - la feliæo.

E. Pauli.

 


ÛUI, -O (*). 2577.

L: delecto, -atum, -are; delectatio, -onis.

A: enjoy; enjoyment. F: jouir; jouissance. G: geniessen; sich erquicken. H: gozar; gozo. I: godere; godimento. P: gozar, deleitar; gozo, deleite. R:

 

1. Etimologie, øui devenas, tra la franca jouir, el la latina gaudeo (= øoji).

Verba radiko: øui (tr), øua, øuo, øuado, øuego, øuema, øuigi, øuiloj, øuamo, ekøui,

 

2. Øui estas aktive senti plezuron pri io posedata.

3. Enkadre de la øenerala klasifikado de la sentoj, aý de la pasioj, øuo reduktiøas al la kadro de la kupidecaj pasioj (concupiscibiles passiones), karakterizataj de la simpla inklino, aý simpla malinklino, al objekto.

Plaæo kaj øuo simple, sen strebo, sen peno, kliniøas al objekto kaj kun aløustigo.

 

4. Specoj de øuoj. Laýmaterie, øuoj diferenciøas kaj klasifikiøas en specojn per la diferenco de la øuataj objektoj.

Tiaj estas la øuoj rezultintaj el la funkciado mem de la psikaj operacioj: øuo pensi, øuo libere voli, øuo rigardi, aýdi, gustumi, tuïi, ripozi, esti sana.

Pli konkretaj øuoj estas tiuj rezultintaj pro la kompleksa enhavo mem de la objektoj, sed tamen helpe de la menciitaj psikaj operacioj: øuo pri panoramo, pri manøažo, pri bona vetero, pri ricevo de vizitantoj.

 

Æar la objektoj povas esti klasifikataj en korpajn (sensaj) kaj spiritaj (nur atingataj de la intelekto), okazas la grava distingo en du specojn: sensajn øuojn kaj spiritajn øuojn.

Kompreneble, sensaj øuoj estas multe pli altiraj, sed la intelektaj estas pli valoraj kaýze de la supereco de la spiritaj objektoj. Ofte, per iom da saøeco kaj prudenteco, eblas kombini ambaý, la sensaj kaj la spiritaj pasioj. Jen kiam la vivo æiutempe estas sense kaj spirite granda øuo.

Principe, sensaj øuoj estas esence same bonaj kiel la spiritaj; nur akcidence, unuj povas malhelpi la aliajn. Sed oni rimarku, ke neniu øuo estas devige celata, - nek la sensa, nek la spirita.

5. Etike, øuo estas en si mem indiferenta. Same kiel okazas al æiu ajn sento, aý pasio, estas øuo fina rezulto de psika operacio. Sed povas esti malbona la operacio mem, kies rezulto estas la etike indiferenta øuo.

E. Pauli.

 

 


ÛUSTA (*). 2578.

L: justus, -a, -um.

A: just, straight, correct, exact. F: just, correct. G: recht, richtig. H: justo. I: giusto. P: justo, ajustado, certo, acertado. R:

 

1. Etimologie, øusta devenas el la latina justus (= justa, akorde kun la leûo, perfekta, øusta). Oni rimarku, ke el la plifundamenta latina radiko stare (= esti) deriøas ju-stus, jus-stitia

Adjektiva radiko. Vortformoj: øusta, øuste, øustažo, øusteco, øustigi, øustigilo, aløustigi, maløusta, maløustažo, maløusteco, maløustigi, reøustigi, reøustiøi. Proksimaj radikoj: justa (vd), žus.

 

2. Øusta estas la preciza konformo al io, ekzemple al regulo, al cirkonstancoj, al celoj. Ekzemple, horloøo indikanta la øustajn horojn.

Nuance, justa diriøas pri specifa øusteco, - la laýleøa, - øusta rilatas la øustecon øenerale.

E. Pauli.