ENCIKLOPEDIO (+). 1780.

A: encyclopedia. F: encyclopédie. G: Encyklopaedie. H: Enciclopédia. I: enciclopedía. P: enciclopédia. R: (entsiklopédia).

Substantiva radiko. Vortformoj: enciklopedio, enciklopedia, enciklopediisto.

2. Enciklopedio estas prezentado de îiuj konoj tiamaniere, ke îiu aparta informo estu tuj atingebla per uzo de specifaj teknikoj.

La plej ofta tekniko de enciklopedio estas la alfabeta ordo de la artikoloj. Krom tiu fundamenta sistemo estas uzataj ankaý la analizaj tabelenhavoj, kiuj resendas al la korespondaj paøoj kie troviøas la temoj.

Okaze de la invento de elektronikaj komputiloj, novaj ïancoj almetiûis, precipe la rapideco de atingo de specifa teksto seræata. Eblas ne nur la uzo de artikoloj, sed ankaý la rearanøo de la artikoloj per kompletaj traktaĵoj. En Enciklopedio Simpozio tiuj kompletaj traktaĵoj estas nomataj hipertekstoj.(vd).

3. La historio de la enciklopedio komenciûas en la antikvaj tempoj, kiam la greka saûo jam estis granda, kaj la romianoj kolektis øin, per pedagogiaj formoj distingaj de tiuj de la metode sistemaj traktaëoj.

Nuance konserviûis la kunteksto de ûeneraleco, laý kiu la vorto enciklopedio en la pasinteco signifis nur la ûeneralan instruon, al kiu servis la kolektoj. Tamen, modernepoke, la enciklopedioj en supera nivelo fariûas îiam pli fakaj kaj profundaj, kontraste kun tiuj destinitaj al la granda publiko kaj mezgradaj lernejoj.

4. La romiana filozofo Gaius Terentius Varro (116-27 a.K.), el Rieti, Italio, verkis la unuan enciklopedion: Antiquitates rerum divinarum ... Antikvaëoj de la diaj kaj homaj aferoj, sciencoj, portretoj.

Same grava estas la verko de Plinio la Maljuna Historio de la naturo kaj de Martianus Capella Pri la edziøo de Filologio kun Merkuro, pri la liberalaj artoj, ambaý tre influaj en Mezepoko.

En Mezepoko mem elstariøis la enciklopediaj verkoj de Izidoro el Sevilo Etimologioj, en Hispanio; de Focio Biblioteko, en Konstantinopolo; de Aviceno Ash-Shifa, en araba kunteksto; de Wu Chu kaj de Li Fang T'ak-ping yülan, en Æinio.

5. Je la fino de Mezepoko kaj komenco de Modernepoko influas la organizadon de la enciklopedioj kvar filozofoj: Raymond Lully (+1315), Petrus Ramus (1515-1572), Francis Bacon (1561-1626), Jan Amos Comenius (1592-1670).

Post kelkaj mezgravaj enciklopedioj, aperis tiu de la franca filozofo Pierre Bayle Dictionnaire historique et critique (1697), plurfoje reeldonita kaj tradukita en la germanan kaj anglan dum la 18-a jc., kiam komenciûas la kreo de la grandaj modernaj enciklopedioj.

6. Franca Enciklopedio. Elstaras, pro la vasteco kaj aktualeco rilate la sciencojn kaj filozofion tiutempe kreskeme empiriisma, la tiel nomata Franca Enciklopedio (Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, 28 vols., publikigitaj ekde 1751 ûis 1772. Verkis artikolojn elstaraj filozofoj kaj literaturistoj: Denis Diderot, d'Alembert, Rousseau, d' Holbach, Turgot, Duclos, Voltaire kaj multaj aliaj rimarkindaj reprezentantoj de la iluminisma jarcento.

La ideologia karaktero de la Franca Enciklopedio markis tiun tempon, kaj pro tio la koncerna movado fariøis konata de la Enciklopedistoj (vd 1778), karakterizita de la deismo kaj liberalismo, kontraýa al absolutismo kaj instituciitaj religioj de tiu tempo.

Kritikoj de katolikoj kaj protestantoj okazigis malfacilaëojn dum la publikigado. En 1759 la Papo Klemento XIII kondamnis la enciklopedion. Novaj eldonoj estos faritaj kun akcento en la metodikeco kaj ordo de la studobjektoj.

Reprenis la Franca Enciklopedio la laboron de Bayle kaj metis en sistemon praktike îion konata je la fino de la luma jarcento. Tiusence klarigis Diderot en sia Prospectus, per kiu en 1750 li prezentis la planon:

"La celo de Enciklopedio estas kolekti îiujn konojn dispartigitajn sur la tersurfaco, eksponi sian ûeneralan sistemon al la homoj kun kiuj oni vivas, por ke niaj posteuloj, fariûinte pli instruataj, fariûu samtempe pli virtaj kaj feliîaj".

La sukceso montriûis evidenta, îar en 1757 jam estis pli ol 4000 la subskribintoj. Malgraý la papa kondamno de 1759, la presado de la enciklopedio atingis la finon en 1772, kiel jam dirite.

7. Brita Enciklopedio. Kompare kun la Franca Enciklopedio, de 28 volumoj, inversan vojon trakuris la Brita Enciklopedio (British encyclopedia), or a Dictionary of arts and science, de nur 3 volumoj je la komenco, eldonita en Edimburgo, fare de Andrew Bell kaj Colim Macfarquhar.

Komenciøinta malgranda, Brita Enciklopedio kreskeme fariûis pli granda en postaj eldonoj, kaj tre stabila entrepreno. Kun 25 volumoj, la 9-a eldono de 1875-1889 jam estas preskaý tute nova verko, kaj tiam estis venditaj 45 000 kolektoj nur en Usono.

Ekde 1897 novaj entreprenistoj organizis la vendadon de la Enciklopedio en la tuta mondo kaj estos publikigitaj ankaý novaj formoj de enciklopedioj de la sama entrepreno adaptitaj al la diversaj landoj; ekzemple Barsa (hispana), Mirador (portugala, en Brazilo).

8. De aliaj entreprenistoj kaj aýtoroj en diversaj landoj aperis ankaý konsiderindaj grandaj kaj notindaj enciklopedioj. Ekzemple, Herder, em Germanio.

Em Internacia Lingvo Esperanto ankaý floras la kreo de Enciklopedioj, øeneralaj kaj fakaj.

9. Enciklopedio Simpozio estas projekto, per kunordigo de 10 enciklopedioj, - unu øenerala, aliaj 9 tute fakaj. La projekto, realigenda en pluraj dekoj, komenciøis em 1983, per la Filozofia Enciklopedio Simpozio (vd 1782,4), por esti originale verkita en Esperanto kaj tradukebla en æiujn lingvoj.

La interreta eldono, en Esperanto kaj Portugale, komenciøis novembre de 1997, fare de la Federacia Universitado de Sankta Katarina, Florianópolis, Brazilo.

10. Fakaj enciklopedioj ankaö prosperis: pri sciencoj, pri filozofio (vd 1782), pri teknikoj, pri plantoj, ktp.

Kompreneble, æar la empiriaj kaj filozofiaj sciencoj ofte estis kultivataj aparte de malsamaj homoj, sen elæerpiøa intereso pri æiu sciencoj, rekomendas tiuj fakaj enciklopedioj.

Tiam okazas du formoj de enciklopedioj, la simple unueca universala enciklopedio kaj redividita universala enciklopedio. Jen denove, precipe per uzo de elektronikaj rimedoj, la sama granda enciklopedio povas krei ambaý formojn, la unuecan universalan enciklopedion kaj la redividitan universalan enciklopedion. Jen la projekto de Enciklopedio Simpozio (vd).

E. Pauli.

ENCIKLOPEDIO. Filozofia... 1782.

1. Tio, kion la traktaëoj ordigas per sistema logika sekvo, la enciklopedio ordigas per la alfabeta ordo, faciligante aliajn didaktikajn interesojn de la konsultantoj.

Foje filozofiaj enciklopedioj reduktiûas al vortaro kun la celo klarigi konceptojn specife filozofiajn. La plej grandaj filozofiaj enciklopedioj etendiûas ankaý al konkretaj temoj, pri kiuj eblas diri ion filozofie, kaj do ne restas nur en la terminoj specife filozofiaj.

Foje filozofiaj enciklopedioj, ankoraý pli vaste, etendiøas al temoj ne filozofiaj, sed materie rilatigitaj. Jen la kazo de historio de la filozofio kaj al la filozofoj individue.

2. Kiel øenro, filozofia enciklopedio estas moderna iniciato, se oni nur nomas tiel tekstojn kiuj estas sufiæe vastaj. Jen la unuaj:

Rudolf Goclenius, aý Gockel (1547-1628), Lexicon philosophicum, 1613, kaj Lexicon philosophicum graecum, 1615 (ambaý represataj kune em 1964).

Johann Georg Walch Philosophisches Lexicon, 1726.

3. Dum la 20-a jarcento aperis signifaj filozofiaj enciklopedioj.

Edmond Goblot, Vocabulaire philosophique (1901, kun reeldonoj).

Rudolf Eisler, Woerterbuch der philosophischen Begriffe und Ausdrücke, 1901, pligrandigita poste, 3 vol. en 1927-1930 (4-a eld., Berlin); 8 vol., en1971 ks, eld. de Joachim Ritter.

James Mark Baldwin, Dictionary of philosophy and psychology , edited by J. M. Baldwin (N. York, 1918-1920).

André Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie, 1902-1923, per folietoj, kun postaj eldonoj en volumo (Paris, 1928).

Heinrich Schmidt, Philosophisches Woerterbuch, 8. Eld., Leipzig, 1930

José Ferrater Mora Diccionario de filosofia, Mexico, 1941, poste en pliaj volumoj.

Walter Brugger, parte aötoro, Philosophische Woerterbuch, 1953.

Nicola Abbagnano, Dizionario di filosofia, 1961.

Denis Huisman, kunordiganto, Dictionnaire des philosophes, 2 vols., Paris, 1984.

André Jacob, kunordiganto, Encyclopédie philosophique universelle, 6 volumoj, Paris, 1989 ks.

Antony Flew, A dictionary of philosophy, 1 vol., 1979).

Gallarate, Enciclopedia di filosofia (pluraj volumoj, 2-a. eldonado en 1968-1969, kun 6 vol.), kreita enkadre de la kristana filozofia movado okazinta en Gallarate, Varese, Italio).

Gérard Legrand, Vocabulaire Bordas de la philosophie, 1 vol., 1972).

José Ferrater Mora, Diccionário de filosofia, 1941, poste en pliaj volumoj.

Francesco Roberti, Dizionario di teologia morale, 1955, 1 vol.

Roque Cabral, kunordiganto, Logos, Enciclopédia luso-brasileira de filosofia (Univ. Católica de Lisboa, 5 vol. (1989-1992)

4. Filozofia Enciklopedio Simpozio , en Internacia Lingvo Esperanto, estas unu el da dek kunordigitaj enciklopedioj de Enciklopedio Simpozio. La dua kunordigita enciklopedio estas pri Historio de la filozofio.

Laý la dimensio, la enciklopedio estas mikro (resuma) kaj mega (vasta).

Lauforme, la enciklopedio estas atoma (artikoloj en alfabeta ordo) kaj hiper (la artikoloj estas kunordigitaj kiel traktaĵoj).

  Kiam la tuta projekto komenciøis em 1983, øi estis nur tiu Filozofia Enciklopedio Filozofio. Poste ïanøiøis la plano, per almeto aliaj enciklopedioj, por ke la sistemo fariøi pri æiuj temoj. Sed, kiel dirite, oni nur almetis novajn unuaĵojn, per apartaj kunordigitaj enciklopedioj.

  Sur la kampo de la efektiva kreo de la Filozofia enciklopedio Simpozio, unue estis publikigataj eksperimentaj artikoloj en la Filozofia Revuo Simpozio, ekde 1983. Aperis en 1985 Mil jaroj de kristana filozofio, kies enhavo konsistas el sepdek eniroj (aö artikoloj) enkadre jam de la planita enciklopedio. Komenciûis provizora, sed sistema publikigado, en kajeroj, kiel parto de la Filozofia Revuo Simpozio, ekde la numero 21, majo 1993, dufoje jare, kun sinsekvo de selektitaj artikoloj.

Por subteni la movadon estis kreita notarie en1988 Kultura Fondaëo Simpozio, institucio kun pluraj departementoj. Tiam Filozofia Revuo Simpozio, jam ekzistanta ekde 1983, fariûis unu el tiuj departementoj. Same fariøis departemento Filozofia Enciklopedio Simpozio.

La 15-an de 1991, okaze de la Festo de Zamenhof, estis inaögurata Domo Simpozio. En 1992, ankaö Filozofia Asocio Tutmonda translokigis sian sidejon el Metz al Florianópolis, tio estas, al Domo Simpozio.

La interreta elsendo, fare per interkonsento kun la Federacia Universitado de Sankta Katarina, Florianópolis, Brazilo, komencis en novembro de 1997.

E. Pauli.

ENDO. 1784.

Ekzemple, endofazio (vd), endogamio (vd), endokrina, endokronologio, ktp. Rimarku la diferencon inter la sufikso -end- (kiel en farenda) kaj la prefikso endo-

E. Pauli.

ENDOFAZIO (N). 1785.

A: endophasy. F: endophasie. G: Endophasie. H: endofasia. I: endofasia. P: endofasia. R:

Substantiva radiko.

  2. Endofazio estas la fenomeno, laý kiu la pensoj estas sekvataj de internaj imagoj, kaj ordinare ankaý de la preciza vorto.

Okzas la endofazio, îar estas du niveloj de konoj, la sensa kaj la intelekta. Ekzemple, se mi pensas pri ïipo, samtempe povas veni al mi la imagon de apartaj ïipoj kiujn mi jam vidis aý sur kiuj mi jam vojaøis.

Kompreneble, se la kono komenciûas per la senso, kiu samtempe kreas internan sensan imagon, kaj se surbaze de tiuj sensaj konoj okazas la elpenso de tiuj objektoj de la empirio, tiu penso mem restas ligita al la sensaj imagoj. Sekve endofazio estas normala fenomeno. Al tiuj imagoj ankaý aldoniøas la vorton ïipo. Jen kiam pli precize okazas la endofazio, kiu laývorte signifas enan vorton.

3. La endofaziaj imagoj povas ligi kun kondiîitaj refleksoj, tio estas kun motoraj reagoj, kaj per tiu formo krei la eblecon de la parolo kaj lingvo, kaj ankaý de la skribado. Per la asociiûo de la imagoj (vd) inter si povas okazi la plej kompleksaj kombinoj de grupo de imagoj kaj de motoraj reagoj.

4. Æiu individuo havas apartan endofazian formulon, surbaze de la individuaj apartaj karakteroj kaj de la malsamaj spertoj, kun la sekvaj diferencaj asociiûo de imagoj kaj kondiîitaj refleksoj. Pro la diferenco de la endofazia formulo de îiu individuo, estas diversaj la internaj paroloj de îiu homo. Neniu havas la saman enan lingvaëon. Same fariûas diversa la spontanea parolado de îiu homo; la endofazia sinteno de îiu homo restas reflektata en la ekstero.

Pedagogie kaj eduke, endofazio gravas. Sekve de tio, zorgu æiu pri siaj propraj spertitaj imagoj kaj pri la imagoj de tiuj, sur kiuj li havas la respondecon eduki.

E. Pauli.

ENDOGAMIO. 1786.

A: endogamy, in-breeding. F: endogamie. G: H: endogamia. I: P: endogamia.

Substantiva radiko.

Substantiva radiko.

2. Endogamio estas la ideologia devo, laý kiu la edziûo okazu îiam ene de la sama tribo (klano, aý raso). La kontraýa sistemo estas eksogamio (vd).

Povas la endogamio okazi enkadre de la sama religia grupo.

Diferencoj de kulturoj okazigas la nekonscian endogamion, pro la tendenco de îiu homo edziûi kun paro simila al si mem.

Endogamio estas praktikata ankaý de nobeloj kaj de riîaj klasoj. Ankoraö pli forta estas la endogamio enkadre de la sama raso; precipe okazas rezistemo al miksiûo de blankuloj kaj nigruloj, jen pro fizika diferenco, jen pro kultura malsameco.

En la pasinto, la malsameco de kontakto inter la homaj grupoj kreis la etnajn diferencojn. La konstato montras, tamen, ke la homoj tendencas al miksiøo, sen esti instigataj. La remiksiøo de rasoj estas nur afero de tempo, kaj post pluraj generacioj estos efektiva, eble jam dum la tria jarmilo.

3. Takse, endogamio en si mem estas libera afero, tiel same kiel æiu edziøo. Tamen, tiu praktiko povas ne esti saøa, nek humanisma.

Koncerne al libereco, endogamio estas fundamenta rajto elektenda nur de la individuoj okaze de la edziøo, kaj ne povas fariøi leøo iniciate de la Ïtato nek de la religiaj grupoj. Ekde kiam fariøis pli facila la internaciaj vojaøoj, kreskis la eksogamio per individua iniciato.

La miksiûo de rasoj (vd) povas esti genetike pli bona iniciato, ol la apartigo (vd), kaj do saøe preferenda. Raso dependas de genoj (vd), kaj la homaj genoj estas pli ol cent mil. Genoj estas stabilaj sed tamen dum la jarcentoj ïanøigas iomete kaj pliboniøas per selekto. Estas ja bone ke la stoko de genoj apartenu samtempe al æiuj homoj. Principe raso estas io bona, sed ne estas bone dividi homan rason en plurajn.

Nek estas endogamio io humanisma. La egaleco inter homoj estas io celenda favore de la specio mem. La sistema socia malegaleco ne favoras la homan interkomprenon. Æiu endogamio havas kiel sekvon la apartigon de la koncerna grupo. Pro religio ligita al raso, kelkaj homaj grupoj konservas sin tra la jarmiloj. Jen malsaøo kiu estis kulpa je malamoj, agresoj, militoj, genocidoj.

Per la sistema endogamio fariøas la radikala kultura diferenco, dum per la eksogamio (vd) okazas iom da sufiæa akulturado (vd) faciliganta la alproksimiøon de regionaj grupoj de la tera surfaco.

E. Pauli.

ENDOPATIO (N). 1788.

Samsignifa ol empatio (N) (vd) kaj Einfühlung (vd).

ENERGETIKO. 1790.

A: energetics. F: énergétique. G: Energetik. H: energética. I: energismo. P: energética. R: (energétika).

Substantiva radiko. Vortformoj: energetiko, energetikismo (vd). Proksima radiko: energio (vd).

2. Energetiko estas scienca branîo, kiu temas pri la ûenerala naturo de la energio.

3. Doktrino. Kelkaj metas la energion kiel fundamenton de la realo. Jen la energetikismo (vd), aö simple energiismo.

Aliaj komprenigas la naturon de la energio nur kiel unu el la fundamentaj manifestiûoj de la esto.

E. Pauli.

ENERGETIKISMO. 1792.

1. Vortformado el energetiko (vd 1790) kaj la doktrina sufikso -ism-. Samsignifas ke energiismo, vortformita el energio (vd 1794) kaj per la sama doktrina sufikso -ism-.

2. Energetikismo estas monisma mondokompreno, la kiu la mensaj kaj korpaj fenomenoj estas formoj de la sama fundamenta energio.

La unua sistema energetikisma propono estis de la germana kemiisto, poste ankaý filozofo, Wilhelm Ostwald (1853-1932). Kvankam adepto de empiriismo, li deklaris esti havinta mistikan sperton pri la unueca dinamiko de la granda varieco de animaloj kaj plantoj.

E. Pauli.

ENERGIO (*). 1794

A: energy. F: énergie. G: Energie. H: energía. I: energia. P: energia. R:

Substantiva radiko. Vortformoj: energio, energia, energie, energii (ntr), energismo, energidona, senenergia.

2. Energio estas unu el la fundamentaj fenomenoj de îiu estaëo, karakterizata per la kapablo agi kaj fari. Tiu difino estas nur priskriba, ne estas difino per divido en partojn. Energio nur povas esti rekte konstatita, kiel fundamenta fenomeno.

Nuance, forto (vd) rilatas la kvanton de la energio, dum energio mem estas koncepto pli ûenerala, kun inkluzivo ankaý de la malforta energio.

Same potenco (vd) rilatas al energio kiel forto.

Kompreneble, per la kunteksto, energio, forto, potenco kapablas esprimi preskaý la samon. Cetere, æiu el tiuj vortoj esprimas figure ankaý aliajn nuancojn (vd 4).

3. Kiel temo de scienco, energio estas esplorebla de pluraj sciencoj. Tio okazas, æar energio estas io konkreta, kaj ne abstrakta koncepto. Per abstraktado, æiu scienco esploras la koncernan vidpunkton.

Æefe fiziko avertas pri la energio, por koni kiel krei øin kaj kiel uzi øin en homa uzo. Por tiuj celoj estas pluraj teknikoj.

Kia estas la demando de la filozofio pri la energio? Atenta al la pure raciaj demandoj, filozofio demandas pri la energio, por determini sian internan fundamentan naturon, îu estas io substanca, îu nur akcidenca determino de la substanco.

4. Karakterizata kiel kapablo agi, energio estas ankaý spirita, psika, senta, estetika, retorika. La unua energio de ni konata ne estas la fizika, sed nia mema interna vivo.

Energia esprimo en lingvo konsistas el la precizaj rimedoj, kiuj faras la paroladon pli emfaze signifa. En retoriko la energio montriûas per adekvataj figuroj kaj gestoj.

5. Por la instrumentoj la plej difinita formo de energio estas tiu, kiu kapablas operaracii kiel faro, per mekanika laboro, tio estas per movo en la spaco.

Tiu movo en la spaco montriûas per grandaj volumoj, kiuj fakte estas nur kolekto de malgrandaj, la elektronoj kaj aliaj subatomaj partikloj.

Elektra energio estas movo de malgrandaj partikloj, kies kontrolo fariûis tre utila malkovro de la moderna tekniko.

Gravas ankaý la termika energio, utiligebla por la plej diversaj interesoj de la homoj. Jam konata de antikvuloj, ekde kiam estis utiligata la fajro por homaj uzoj, øi fariøis kreskeme pli bone konata de la moderna tekniko.

5. Kampo de energio (vd) estas esprimo foje uzata, kaj signifas komprenon pli ampleksan ol tiu de simpla atomo en vakua spaco (vd).

E. Pauli.

ENERGIO. Specifa... 1795.

A: specific energy. F: énergie spécifique. G: Specifische Sinnesenergie. H: energía específica. I: energia specifica. P: energia específica. R:

1. Specifa energio estas psikologia esprimo por signifi, ke îiu aparta konkapablo reagas siamaniere al la impreso de la sama objekto. Okuloj reagas vidante kolorojn, oreloj aýdante sonojn, lango sentante guston, nazo per flaro de odoroj, tuïosento per perceto de plaîo, intelekto per kompreno de la enteco.

Okazas iom da dependo flanke de la specifa energio de la konkapabloj, kiu konsistas el aparta adapto. Ne dependas do nur de la impresanta objekto, ke ûi fariûu konata.

Tiu, kiu ne havas specifan energion por koni, tiu simple ne konas kiam la objekto frapas kontraý li. Pro tio oni povas diri, ûis certa punkto, ke ïtonoj kaj mortintoj ne perceptas se ili estas tuïataj. Ili povas havi la kapablon senti, sed ili tamen ne sentas pro manko de specifa energio.

Pri la mezuro de la specifa psika energio temas la leøoj de Weber kaj Fechner (vd), pri la limino (vd). Estas ja limo, sub kiu æesas la efiko de ekscito, kaj kiu estas determinebla de la empiria psikologio.

2. La doktrino pri la specifa energio de la konkapablo favoras la subjektivismajn kaj ideismajn intepretojn de la kono.

Plaîo kaj doloro sentitaj de la tuïo certe ne estas en la tuïantaj objektoj.

Tiel same gusto kaj odoro ne estas precize tiaj en la manûaëoj kaj parfumoj.

Sonoj okazas per vibrado de la aero.

La mirindaj koloroj estas nur subjektivaj reagoj kiuj varias la grade de la lumaj vibroj.

Tiel same, la specifa energio de la menso kreas la abstraktadon, per kiu ûi formas multnombrajn konceptojn, asertojn, argumentojn.

La eleana skolo jam proponis la iluzian karakteron de la sensoj.

Modernepoke avertis Kartezio pri la subjektiveco de la koloroj. Kant simple proponis la doktrinon de aprioraj formoj de la sensoj kaj de la intelekto.

Fine, Johan Müller, enkadre de la apriorisma kunteksto, avertis pri la "denaska energio" (eingeborene Energie), kiun li priskribas kiel estanta la specifa energio. "La sensaco estas la transcendo al la konscio, ne de kvalito aý de stato de eksteraj korpoj, sed de kvalito aý de stato de niaj nervoj, stato al kiu ekstera kaýzo donas originon " (Kompendio de fiziologio, I, 711).

3. Kiam objekto agas sur alia, ambaý devas partopreni en la ago, por ke la kontakto okazu.

Tiu principo povas signifi, ke la specifa energio ne sufiîe pruvas la subjektivisman kaj ideisman interpreton de la kono. Kvankam estas io subjektiva, ekzemple en la koloroj, io reala kune ekzistas.

E. Pauli.

ENGAÛI, -IÛO. 1796.

A: engage; engagement. F: engager; engagement. G: engagieren; Engagement. H: enganchar; enganchamiento. I: ingaggiare; ingaggio. P: engajar; engajamento. R:

1. Etimologie, engaûiûi devenas el la franca engager (= engaûi), siavice el gager (= veti, garantii), enkadre de la hindeöropa radiko wad- (= kaöcio, garantio). Rimarku la saman devenon de la germana wetten (= veti), de la angla wed (= edziûi).

Verba radiko. Vortformoj: engaûi (tr), engaûi sin, engaûiûi, engaûiûo.

2. Engaøi estas fari ke iu aliøu al afero de grupa agado, ekzemple, politika pozicio, arta iniciato, kolektiva kampanjo, kaj kiu postulas iom da klopodo.

Engaûiûo estas memalpreno de apogopozicio. Dum engaûo estas aktiva iniciato fari, ke iu alia partoprenu, engaûiûo estas propra iniciato alpreni la apogpozicion.

  3. Je la fino de la dua mondmilito la vorto engaûiûo prenis apartan nuancon en la medio de la sociaj pensistoj kaj artistoj per la persona influo de J. P. Sartre, kiu uzis ûin por karakterizi tiujn, kiuj lasas sian komfortan rangon de intelektuloj por defendi, meze de konfliktoj, la minacitajn sociajn valorojn, la persekutitajn, la malfortulojn.

E. Pauli.

Ekonomia leûo, malkovrita de la germana statistikisto Ernst Engels (1821-1892), kiu detaligas la leûon pli ûeneralan pri ofertado kaj mendado.

A: content (s). F: contener; contenu. G: enthalten; Einhalt. H: contener; contenido. I: contenere; contenuto. P: conter; conteúdo. R:

1.Vortformado el la prepozicio en (vd) kaj la verba radiko hav-i, kies substantiva formo estas hav-o .

2. Enhavo, en filozofia, precipe en kona kunteksto, estas la signifo, aý signifato (vd), kontraste kun la portanto de la signifo, aý signifanto (vd).

Enhavo estas la esprimo, ne la portanto de la esprimo. Ne la impreso (latine species impresa), sed la objekto al kiu oni atentas.

  A parte, oni demandas pri la enhavo de teorio.

4. Ankaö aparte estas la demando pri la enhavo de la artesprimo, pritraktata de la estetiko de enhavo (vd).

E. Pauli.

Substantiva radiko. Vortformoj: enigmo, enigma, vortenigmo.

2. Enigmo estas arta øenro de esprimo, per formo de dialoga demando intence dusenca.

Pro la dialoga aspekto de la demando, enigmo estas io karakterize literatura, malfacile esprimi per la aliaj artoj. Tamen tiuj aliaj artoj povas ilustri la literaturan enigmon.

En figura senco enigmo ekvivalentas al afero malfacile klarigebla aö mistero, kiel en enigmoj de la naturo, enigmoj de la mondo (vd 1818).

3. Specoj. Vortenigmo estas tiu, kiu, aparte esploras la karakterizojn de la vorto; jen ofte uzata enigmo pro amuzo.

Logogrifo esploras, inter alie, la samajn literojn en pluraj aliaj vortoj, kiun la demantito devas diveni; ekzemple, lupo - pulo, pluo.

4. Historie, kelkaj proponitaj enigmoj fariøis famaj.

Notindas Enigmo de la Sfinkso al Edipo, per kiu oni ilustras al la edipokomplekso (vd). Jen temo esplorata de la antikvaj tragikaj poetoj, kaj modernepoke esprimuzata en psikanalizo, iniciate de E. Freud.

E. Pauli.

1. Je la fino de la 19-a jc fariûis ofta la esprimo enigmoj de la mondo, por nomi problemojn konsiderataj neniam ricevontaj respondon.

Menciendas la liston de sep enigomoj laö listo prezentita en 1880 de la germana fiziologo Emilio Du Bois-Reymond, de Sep enigmoj de la mondo:

1-a. Origino de la materio kaj de la energio;

2-a. Origino de la movo;

3-a. Apero de la vivo;

4-a. Cela ordo de la mondo.

-a. Apero de la senteco kaj konscio.

6-a. Origino de la racia penso kaj lingvo.

7-a. Libereco de la volo.

E. Du Bois-Reymond emfaze, kaj latine, avertis, ke ni ne nur ignoramus (= ni ignoras), sed îiam ignorabimus (= ni ignoros).

2. Kompreneble, la scienco strebe esploras la solvon, kaj metas hipotezojn kiuj almenaö parte ekvacias la enigmajn problemojn de la naturo.

Eble tro optimisme, kelkaj jaroj poste, alia germana biologo, nome Ernst Haeckel, konteste avertis, en fama verko Die Weltraetzel (La enigmoj de la mondo), ke la tiel nomataj "Sep enigmoj de la mondo" jam estis solvataj de la materiismo.

Epistemologie oni devas almenaý eviti la mitajn solvojn pri la enigmoj. En la pasinteco, pro manko de kritika penso, tiuj mitaj solvoj vastiøis en religiaj medioj. Aýtenta religio ne povas esti tia.

E. Pauli.

A: incarnation. F: incarnation. G: Menschwerdung. H: encarnación. I: incarnazione. P: encarnação. R:

1. Vortformado ekde karno (vd) per antaömeto de la propozicio en, tiukaze montranta lokon, interne de kiu almoviûas io, kaj postmeto de sufikso -iû-, esprimanta ïanûon de stato.

2. Enkarniûo estas fenomeno, per kiu aparta afero eniras en vivan korpon, tio estas en karnon (vd). Ekzemple, enkarniûo de ungo, de animo, de spirito, de demono, de la Logoso.

Nuance, reenkarniøo (vd) diriøas pri la cikla reveno de la sama animo, dum enkarniøo signifas nur absolute la fenomenon de eniro en vivan korpon.

Enkorpiûo signifas, laö la kunteksto, la samon ke enkarniûo, sed kun pli da emfazo pri la ekstera aspekto karakteriza de la videbla korpo.

Estas enkorpiøo adekvata por analogiaj esprimoj, por aserti, ekzemple, ke io idea prenis korpon, per la realigo; ke multaj belaj ideoj neniam enkorpiûis, aö ke nur enkorpiûas post generacioj; ke internacia lingvo [Esperanto] enkorpigas homan fratecon; ke almozulo enkorpigas malsaton; ke aktoro enkorpigas fikcie alian personon.

3. La antaösupozo de spirita enkarniûo estas la dualismo (vd), kies kontraöo estas monismo (vd). Do, enkarniûo eblas nur en la aparta doktrino, per kiu la animo estas konceptata kiel sendependa spirito kaj kiu, do, enkarniûas okaze de la nasko, kaj malenkarniûas okaze de la morto.

Enkarniûo povas esti konceptata ankaý kiel eniro de dua spirito, kiu posedas la antaýan, kiu jam estas kompleta viva estulo.

Por difini la diversajn doktrinojn pri enkarniøo nepras atenti la suprajn fundamentajn diferencojn, kaj almeti eventualajn novajn distingojn.

4. Specoj. Laöforme diversiûas la specoj de enkarniûo per la manieroj kiel ûi fariûas. Malfacile paroleblas pri la formoj de enkarniøo, æar ili estas malsame proponitaj de la diversaj ideologiaj kuntekstoj, ekzemple de spiritistoj, de kristana teologio, de budhanoj, kaj de aliaj.

Laýmaterie diversiøas la enkarniøo per tiu, kiu venas kaj enkarniøas, - æu nur unu animo, æu dua spirito, æu demono, æu Dio.

Malfacile oni distingas tiujn du aspektojn, æar la manieroj de enkarniøo povas ïanøiøi per tiu, kiu enkarniøas.

5. Laýforme, en kunteksto de spiritismo (vd...) okazas la mediuma enkarniûo, per kiu la mediumo fariûas peranto de komunikado.

Subformoj de mediuma enkarniøo estas:

sensiva (aö impresebla, aödiva, paroliva, vidiva, somnambula, sanigiva mediumo);

ankaö mediumoj por fizikaj efikoj (kiel mediumo-pneömatografo, mekanika, intuicia, duonmekanika inspirita aö pretervola, antaösentema mediumo).

6. Laýforme, en la kristana kunteksto de la enkarniûo de Jesuo, la formoj prezentitaj de la teologia analizo tre multe variis, kaj pro tio tra la tempo okazis pluraj religiaj sektoj tiu-rilate.

Laö la oficiala Romkatolika Eklezio la enkarniûo okazis kun la konservo de la homa naturo kune kun la dia naturo, sed nur kun unu persono, la dia (vd).

Kontraste aliaj nekatolikaj interpretoj konservis du personojn (vd). Ankoraö aliaj konservis nur ïajnan homan naturon (vd).

Sisteme, tri estas la eblaj fundamentaj tezoj:

du naturoj kaj du personoj (laö Nestorio);

unu persono kaj unu naturo, nur la dia, la homa nur ekzistas kiel ïajno (laö Eötikio);

unu persono, la dia, sen la homa, kaj du naturoj, la dia kaj la homa (oficialigita dogmo de la Romkatolika Eklezio).

5. Laömaterie, enkarniûo varias per la aferoj enirantaj la karnon.

Simpla laömateria enkarniûo estas tiu de alia korpo, kiu eniras la vivan korpon. Ekzemple, ungo, kiu penetras la karnon.

Spirita laýmateria enkarniøo estas enkarniøo de spirito en viva korpo. Jen la dualisma doktrino pri la vivaj estaĵoj, laý kiu la animo estas konceptata kiel sendependa spirito, kaj kiu, do enkarniøas okaze de la naskiøo de nova vivanto, kaj malenkarniøas okaze de la morto.

En tiu sama laýmateria kunteksto, enkarniûo povas esti konceptata ankaö kiel eniro de dua spirito, kiu posedas la antaöan. Tiam la specoj de enkarniøo varias laýmaterie, se ili estas enakarniøo, aý de demono, aý de homaj spiritoj (de mortintoj), aý de dia persono.

Enkarniøo de demono estas la senco de la kredo je la ekzisto de demonposedatoj. Dum okazas tiu posedo, la antaýa individuo estas sub kontrolo de la demono.

La enkarniøo de spiritoj de mortintaj homoj, estas kredo je la aparta restado de la homaj animoj post la morto, kaj kiuj eniras vivantajn homojn. Laý spiritisma interpreto la spiritoj enkarniûas. Ne malaperas la antaýa individuo, kaj estas sub kontrolo de la enkarniøinta spirito.

Æu Dio enkarniøas? Jen kredo jam de antikva tempo de la helenoj, kaj kiu ripetiøas en la kristana kredo je la enkarniûo de Jesuo.

Kristanoj konservis la kredon de enkarniøo de Dio, en la senco ke Jesuo estas tiu dia enkarniøo. Sed tiu kredo fariøis per la plej diversaj formoj de interpretoj, kiel jam dirite (vd 6). Unuflanke Jesuo restas kompleta homo, almenaý ïajne, - viva korpo kaj homa animo, - kaj aliflanke ekposedata kaj kontrolata de dua spirito, kiu estus la dua dia persono de la Triunuo.

8. Historie, enkarniûo apartenas al la fono de îiuj popularaj kredoj kaj tradiciaj religioj, sed ankaö al kelkaj kredoj kun filozofia kaj scienca ellaborado, kiel en Okcidento pitagorismo kaj neopitagorismo, platonismo kaj neoplatonismo, kristanismo (rilate al Jesuo), spiritismo, kaj similaj doktrinoj en malproksima Oriento, kiel bramanismo (hinduismo), budhismo, ïintoismo.

Pitagorismo, platonismo, neoplatonismo, spiritismo kredas pri aparta antaýa ekzistado de la animoj, kiel puraj spiritoj.

Kristanoj, kvankam influataj de la pitagoraj kaj platonaj ideoj pri la dualisma karaktero de korpo kaj animo, ordenare kredas je la enkarniûo de la animo, sed kun la kreo okaze de naskiûo de la homa korpo. Post la unua morto, la reenkarniøo okazos nur je la mondofino per repreno de la antaýa korpo .

Tamen, je la unuaj jarcentoj pluraj kristanoj, ekzemple la erudicia Origeno (æ. 185- æ. 255), kredis je la antaöekzisto de la animoj. Tiel same, kelkaj esprimoj de la Biblio ne estas klaraj.

Pri la enkarniûo de Jesuo fariûis granda konfuzo, pro manko de antaöaj doktrinaj informoj. Sekve la dogmo pri la Triunuo, precipe pri la Filo kaj la Sankta Spirito, restis sub longa diskutado kaj malkonsentoj.

En Oriento la reenkarniûo estas ofta kredo kaj kun la plej diversaj formoj, en hinduismo, budhismo, ïintoismo.

7. Doktrino. Por sisteme diskuti la demandon pri la ebleco de enkarniøo de spiritoj estas necese unue meti la plej kontrastajn eblecojn de klarigo pri la klarigendaj fenomenoj. Jen kiam la temo fariøas pri la disdivido de la sama personeco, pri kio fake esploras psikanalizo:

- Aý la persono estas nur unu, kun disdivido de tiu sama personeco, kiu prezentiøas kiel du;

- Aý, la persono estas dua, kaj do enkarniøanta en la sama korpo kie jam loøas persono kiel unua posedanto.

Koncerne al øeneralaj antaýsupozoj (vd 3), la monisma doktrino estas malfacila por la doktrino de enkarniøo, æar principe enkarniøo supozas la dualisman doktrinon pri korpo kaj spirito, konceptataj kiel dua apartaj neredukteblaj substancoj.

La ebleco de disdivido de la personeco, jen fenomeno, kies konfirmo ne rekte forigas la eblecon de la enkarniøo. Povas la disdivido klarigi unujn fenomenojn, kaj ne aliajn.

Tamen, la hipotezo de disdivido de personeco povas esti la definitiva klarigo de æiuj fenomenoj false kredataj kiel enkarniøo, - kaj de demono, kaj de la spiritoj de mortintoj, kaj de Dio mem. Oni estu atenta pri tiu ebleco, kiu povas forigi kiel iluziajn æiujn doktrinojn pri enkarniøo.

Kiu diras sin posedato de demono, tiu eble estas em stato de disdividita personeco, kvankam li ne perceptas tion. Do, kiu kredas je posedo de demono, forigu tiun hipotezon, per konvinkaj argumentoj.

Kiu diras sin parolanta kiel la alia, jam mortinta, kaj kies spirito li diras esti ricevinta, tiu eble ankaý estas em stato de disdividita personeco, kvankam li ne konscias pri tio. Do, kiu kredas je enkarniøo de spiritoj de mortintoj, forigu unue la hipotezon de disdivido de personecoj.

Kiu diras sin esti Dio, tiu eble ankaý estas en stato de disdividita personeco, kvankam li diras tion honeste kaj virte. Do, kiu kredas je enkarniøo de Dio en homo diranta tion, forigu unue la eblecon de disdivido de personeco.

Teologoj kredantaj je la enkarniøo de Dio, avertas pri miraklo, æar tiuj mirakloj pruvas la diecon. Sed ankaý tiuj mirakloj devas esti strikte pruvataj kaj rilatigitaj al la tezo.

E. Pauli.

ENNOMBRADO. 1806.

L: ennumeratio.

A: ennumeration. F: énnumération. G: Aufzaelung. H: enumeración. I: enumerazione. P: enumeração. R:

1. Vortformado el prepozicio per prefiksiûo de la prepozicio en, montranta la lokon internen de kio almoviûas io, kaj nombri. Samformita kiel enskribi, envicigi, enbrakigi. Komparu kun elnombrado (vd).

2. Ennombrado estas alnotado, unu post alia, sen preterlaso, de la individuoj de sama speco, klaso, grupo, ensenmblo. Ennombrado povas esti nur meto de la numeroj kiel skribitaj signoj. Sed figure, ennombrado estas la rezultinta unu post alia konstato de la signitaj individuoj.

Kiel tekniko, ennombrado estas uzata por diversaj celoj. En logiko kaj gnozeologio okazas: difino per ennombrado, indukto per ennombrado, kontrolo per ennombrado (Kartezio).

2. Difino per ennombrado fariøas per prezentado de la individuoj de la difinita speco aý genro.

4. Kontrolo per ennombrado estis proponita de Kartezio kiel kvara regulo de la metodo (Discours de la Méthode, II).

E. Pauli.

ENNOMBREBLA. 1810.

A: countable. F: dénombrable. G: Abzaellbar. H: enumerable. I: numerabile. P: numerável. R:

1. Elnombrebla estas tio, kio eblas esti ennombrata kaj prezentata per entjera nombro, tio estas per nombro el la senfina vico 1, 2, 3, ...

  2. Tio, kio havas la saman potencialon kiel la serio de pozitivaj nombroj de la vico.

E. Pauli.

ENOEMATIKO (N). 1812.

A: ennoematic. F: G: H: I: P: enoemática. R:

1. Erudicia vorto, el la greka (= ) kaj µ , - (= penso, inteligento), kreita de William Hamilton (Lectures on logic, 1886, I, p. 130).

2. Enoematiko estas parto de la logiko, kaj kiu temas pri la koncepto, laý intenco de Hamilton. Komparu kun noetiko (vd), temanta pri gnozeologio.

Hamilton dividis la logikon en ûeneralan logikon (aö abstraktan logikon), kiu siavice redividiûas en du - puran logikon kaj modifitan. La pura logiko konsistas el stoikeologio (vd) (aö doktrino pri la metodo).

Koncerne al stoikeologio (pri la elementoj de la penso), ûi estas redividata en noetikon (pri la fundamentaj leûoj de la penso, aö universalaj kondiîoj de tio, kio estas elpensebla) kaj dinamiko (pri la leûoj de la penso). Îi lastaj (la leûoj) estas ekzamenataj en siaj tri gradoj - koncepto, juûo, rezonado.

Laö la rezulto de tiu kadro de dividoj, fare de Hamilton, okazas subdisciplinoj en logiko: noetico (pri la fundamentaj leûoj de la penso; la enoematiko (pri la konceptoj); apofantiko (pri la juûo kaj rezonado).

E. Pauli.